است، پس هر كه در هر جايى آن را ببيند، گويا همه آن را ديده باشند... و ديدگاه درست نزد حنفيان و نيز مختار شافعيان اين است كه براى ساكنان هر شهرى ديدن خود آنها اعتبار دارد و نه ديدن ديگران در شهرهاى ديگر.»

اين بود آنچه نگارنده از آرا و اقوال عامّه ] اهل سنّت [ و خاصّه [شيعه [ در اين باب يافته است و ديديم كه چگونه در آغاز اكتفا به ديدن تنها، بدون هيچ تفصيلى كردند و پس از آن، چگونه و در چه زمانى تفاصيل ياد شده در ميان ايشان مطرح گشته است، تا جايى كه به نكات و فرضيه‌هاى دقيقى در اين باب دست‌يافتند كه حتى گاه ابزار و وسايل زمانشان، براى حلّ و تحقيق آنها كافى نبود، تا اين كه دست تقدير الهى در اين عصر ابزار لازم براى تحقيق در فرضهاى ياد شده را در اختيار بشر نهاد، ليكن اين بزرگان، كه خود فرضهاى ياد شده را طرح كردند، در ابتدا پذيرفتن آنها را سنگين مى‌شمردند، همچنان كه نزد ما گران آمد؛ از اين روى، حكم به احتياط مى‌كردند، آن گاه پس از چندى در اعمال نظرها و اجتهادهاى بيان شده و در نهايت در مبانى آنها تجديد نظر كردند، تا اين كه سرانجام، همه آنها را به طور قطع مردود اعلام كردند، چنان كه از كتاب حدائق و جواهر و ديگر از كتابها كه گام بر گام آنها نهاده‌اند، ديديم، چه اين كه سى و يك روز يا بيست و هشت روز، روزه گرفتن و يا خوددارى از خوردنيها و آشاميدنيها و...، پس از عيد گرفتن احكامى هستند كه نه تنها با ذهن و فكر دينداران سازگارى ندارند، بلكه در بين روايات نيز، هيچ گونه اشاره‌اى به آنها نشده است و نيز ديديم كه درباره ديدن هلال ماه، آرا و نظريه‌هاى