حديث مضمره را از او نقل كرده است، نمايانگر آن است كه اين روايت از امام معصوم(ع) بوده، بلكه مى‌توان مطمئن شد كه اين روايت از جمله روايتهايى است كه در اصل جميل، يا همان مجموعه روايتهاى او از امامان(ع)، آمده است؛ چرا كه سند اين حديث‌يكى از همان سندهايى است كه ابن ابى عمير، با آن سندها، روايتهايى را از اصل جميل نقل مى‌كند. بنابراين، نياوردن نام امام(ع) از آن روست كه حديثهاى نقل شده از اين گونه اصول را به صورت تقطيع شده در بابهاى گوناگون فقهى پخش مى‌كردند و بدين سان نام امام(ع) را در همه قسمتهاى آن تكرار نمى‌كردند، اين روش، بويژه در حديثهاى بلند، مانند روايتهاى باب ديه انجام مى‌گرفت. بنا بر اين، ترديد در صحيحه جميل از اين جهت ناشايسته مى‌نمايد.

آرى، مقدار حُلّه‌ها در آن تعيين نگرديده است، ولى هنگامى كه اصل بودن حُلّه در كنار ديگر اقسام ديه ثابت گردد، مقدار آن نيز ثابت مى‌شود؛ چرا كه شيعه و سنّى همين مقدار را پذيرفته‌اند و با قيمت ديگر اقسام ديه در آن روزگار نيز هماهنگى دارد.

در باره صحيحه ابن حجاج نيز بايد گفت: آنچه در آن آمده چنين است:

«قال: سمعت ابن ابى ليلى يقول: كانت الدية في الجاهلية مئة من الابل فأقرّها رسول اللّه(ص)، ثم إنّه فرض على أهل البقر مِئَتَي بقرة و فرض على أهل الشاة ألف شاة تثنية و على أهل الذهب ألف دينار و على أهل الورق عشرة آلاف درهم و على أهل اليمن الحلل، مِئَتَي حلّة. قال عبدالرحمن: فسألت أبا عبداللّه(ع) عمّا روى ابن ابى ليلى، فقال: كان على(ع) يقول: الدية ألف دينار و قيمة الدينار عشرة دراهم و عشرة آلاف لاهل الامصار و على أهل البوادي مئة من «الإبل و لاهل السواد مئة بقرة أو ألف شاة.» (٤)

عبدالرحمان بن حجاج مى‌گويد: از ابن ابى ليلا شنيدم كه گفت: ديه در روزگار جاهليت صد شتر بود كه پيامبر(ص) نيز آن را تأييد فرمود. سپس آن حضرت بر آنان كه گاو دارند دويست گاو و بر گوسفند داران هزار گوسفند كه دو سال از سن آنها گذشته باشد و بر دارندگان زر، هزار دينار و دارندگان نقره، ده هزار

(٤) وسائل الشيعه، ج١٩، ص١٤١.