فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٤٠ - کاوشی نو در اقسام دیه و چگونگی پرداخت آ ن آيت اللّه سيد محمود هاشمى شاهرودى

عن الامام، و أما الثانية فإنّ ابن الحجّاج لم يروذلك عن الامام و إنّما رواه عن ابن ابي ليلى عن النبيّ(ص) مرسلاً و لا عبرة بمسانيد إبن ابي ليلى فضلاً عن مراسيله.» (٢)

دليل اصلى بر اين كه دويست‌حُله در شمار گونه‌هاى ديه جاى دارد، تنها اجماع و پذيرش همگانى و قطعى فقيهان شيعه است وگرنه چنين چيزى جز در صحيحه ابن ابى عمير از جميل و صحيحه ابن حجاج نيامده است و نمى‌توان آن را با اين دو روايت ثابت كرد؛ چرا كه روايت اولى از اين دو روايت «موقوف» است و جميل آن را از امام نقل نكرده و روايت دوم را نيز ابن حجاج از امام نقل نكرده بلكه از ابن ابى ليلا از پيامبر به صورت مرسل، روايت كرده است. و روايتهاى مستند ابن ابى ليلا، اعتبارى ندارند، چه رسد به حديثهاى مرسل او. در اين باره مى‌توان چنين گفت:

در صحيحه جميل نام نبردن از امام(ع) بدان معنى نيست كه روايت از امام نيست؛ زيرا:

نخست آن كه اين روايت مضمره است و نه موقوفه (٣)؛ زيرا اگر سند اين گونه بود كه ابن ابى عمير، قال جميل أو عن جميل انّه قال في الدية: ألف دينار... «ابن ابى عمير گفته است كه جميل چنين گفت و يا از جميل نقل كرده است كه او گفت: درباره ديه هزار دينار...» مى‌توانستيم آن را موقوفه به شمار آوريم، ولى سند اين روايت بدين گونه است: ابن ابى عمير عن جميل بن دراج في الدية قال: الدية ألف دينار... «ابن ابى عمير از جميل بن دراج چنين نقل كرده كه او درباره ديه گفته است: ديه هزار درهم و...». ظاهر جمله «في الدية قال» اين است كه اين، گفته جميل است، و از اين روى روايت، مضمره خواهد بود؛ زيرا در روايتهاى مضمره تفاوتى ميان اين دو صورت نيست كه ضمير به گونه‌اى آشكار، چون «از او شنيدم يا به او گفتم»، و يا به صورت پنهان، مانند «گفت:» آمده باشد.

دوم آن كه اگر با اين همه، باز هم مضمره بودن اين روايت را نپذيريم، بايد گفت:

جميل خود از ياران برجسته امام صادق(ع) و حاملان حديث او و از اصحاب اجماع بوده و داراى اصل روايى معروف و پذيرفته شده نزد همه عالمان است، چنانكه با مراجعه به كتابهاى رجال روشن مى‌شود و كسى كه كتاب روايى او را نقل كرده (ابن ابى عمير) روايتگر همين روايت است و نيز خود اين مطلب كه ابن ابى عمير اين