١. هر چيزى كه درستى آن بستگى به قصد قربت ندارد چه بر انشا بستگى داشته باشد، چه نداشته باشد. و در صورت بستگى، چه اين بستگى از يك سوى باشد يا از دو سوى.

٢. هر چيزى كه بستگى بر انشاء دارد چه از يك سوى و چه از دو سوى . ]اين، اخص از معناى نخست است.]

٣. هر چيزى كه بستگى به انشا از دو جانب باشد. ]اين اخص از معناى دوم است ]

عقود بر دو گونه است:

١. اذنى، مانند: وكالت، اهانت و...

٢. عهدى. عهدى نيز، گاهى تعليقى است، مانند جعاله، مسابقه و وصيت و گاهى تنجيزى است و هر يك از اين دو: (چه تعليقى و تنجيزى) تقسيم مى‌گردد به تمليكى و غير تمليكى و تمليكى تقسيم مى‌گردد به آنچه تعلق به اعيان دارد و آنچه كه تعلّق به منافع دارد و هر يك از اين دو، يا معوّضه است و يا غير معوضه. معوضه متعلق به اعيان، مانند صلح و بيع و غير معوضه‌اش، مانند: هبه و معوضه متعلق به منافع، مانند: اجاره ... و غير معوضه متعلق به منافع، مانند عاريه.» (١٩)

نقد و بررسى طرح محقق

تقسيم و دسته‌بندى كه محقق براى تنظيم كتابها و بابهاى گوناگون و گسترده فقه پيشنهاد كرده در نوع خود بى‌نظير و از نظر فنى نيز بسيار دقيق است و همه اصول و قواعد تقسيم را، كه اهل منطق ذكر كرده‌اند، داراست و تنها ايرادى كه بر تقسيم محقق وارد مى‌شود اين است كه: اساس و ملاكى را كه وى براى دسته‌بندى كتابهاى فقهى از آن سود جسته، امروزه كار بردى ندارد؛ زيرا وى به داشتن عبارت «صيغه» و نداشتن آن و نيز دو طرفى بودن عبارت «صيغه» و يك طرفى بودن آن، به عنوان اساس و ملاك تكيه كرده و به ماهيت و طبيعت كتابها توجهى نكرده است، در نتيجه، بسيارى از بابها كه از جهت ماهيت و طبيعت مناسب و در يك رديف جاى مى‌گيرند، از يكديگر جدا شده‌اند و

(١٩) المكاسب و البيع؛ تقرير درسهاى ميرزا نائينى، به قلم محمد تقلى آملى، ج١، ص٨١، انتشارات اسلامى، وابسته به جامعه مدرسين.