باقى نمى‌ماند. فقيه معاصر سيد عبدالاعلى سبزوارى، در شرح خويش بر كتاب عروة الوثقى به نام «مهذّب الاحكام فى بيان الحلال و الحرام» (٤٤)چنين بيان داشته:سخن پيرامون اين مسأله كه مورد ابتلاى عموم مردم در بيشتر دوره‌هاى تاريخ ]اسلام [بوده، گاهى به حسب مقتضاى اصل ]عملى [ است و گاهى به حسب مفاد اخبار وارده و زمانى به حسب ] ساير [اعتبار ]هاى محتمل [ و زمانى ديگر به حسب سخنان و آراى فقيهان...» ايشان سپس در مقام بيان [ساير [اعتبارها چنين نوشته است:

«و امّا ]فرض [سوم، حاصل تركيب چند مقدمه است:

١. ابتدا و انتهاى ماه از امور تكوينى ]و عينى [است كه هيچ جاى تعبّد در آنها نيست...

٢. ابتداى ماه به مقتضاى برهانهاى قاطع به دست آمده از علم هيئت، عبارت است از خارج شدن ماه از تحت الشعاعِ ] خورشيد [و ظهور و بروز آن در افق ]حال فرقى نمى‌كند كه [ ديده شود يا ديده نشود و اين نكته از امور تكوينى ]و قوانين طبيعى [مربوط به حركتهاى دورانى سيّارات است... و خارج شدن ] ماه [ از تحت الشعاع و بروز و ظهور آن در افق به طور مطلق، هيچ گونه بستگى به اختلاف افق ندارد، مگر آن كه اختلاف افق به مقدار يك روز يا يك شب باشد كه در مورد شهرهاى مسلمان نشين، چنين تفاوتى وجود ندارد.

]نگارنده مى‌گويد: بحث در اين باب، گسترده‌تر از محدوده سرزمينهاى اسلامى است و سرزمينهاى غير اسلامى كه شمارى از ساكنان آنها، حتى يك نفر، مسلمان هستند نيز در بر مى‌گيرد. ]

٣. در ميان روايتها و اخبارى كه وارد شده، هيچ نامى از اشتراك افق يا اختلاف آن ميان شهرها به ميان نيامده، به گونه‌اى كه ديدن هلال در برخى از شهرها، تنها براى شهرهاى

(٤٤) مهذّب الأحكام في بيان الحلال و الحرام، سيد عبدالاعلى سبزوارى، ج١٠، ص٢٨٣.