تقريب دلالت: اين روايت دلالت دارد براين كه خريدار نسبت به مال خريدارى شده ضامن است و اگر به شكلى عقد باطل باشد، بايد مال را برگرداند. اين روايت افزون برضمان عين، منافع آن را مانند فرزند نيز مورد ضمان قرارداده است.

سند روايت قابل اعتماد و بى اشكال است. جاى تعجب است كه شيخ باوجود صحيحه، چرا به مرسله جميل (٢٠) تمسّك كرده است.

نقد و بررسى: فقها نسبت به مدلول صحيحهجميل اختلاف كرده اند. برخى صاحب نظران گفته اند: روايت برضمان اتلاف دلالت دارد؛ چون مشترى، كنيز را صاحب فرزند كرده. بنابراين ،صحيحه برقاعده اتلاف دلالت دارد و ربطى به ضمان مقبوض به عقد فاسد ندارد. از جمله كسانى كه اين باور را تقويت مى‌كند، محقق اصفهانى است. (٢١) گروهى مانند شيخ انصارى (٢٢) و محقق نايينى (٢٣) براين باورند كه درست است مشترى، كنيز را صاحب فرزند كرده، ليكن اين كار اتلاف نما نيست؛ بلكه مانند احداث نمايى است كه قابليت تملك ندارد.

بنابراين مشترى مانند تالف است نه متلف. محقق نايينى در توضيح اين مطلب مى‌نگارد:

چون شارع حكم كرده فرزند كنيز حر است،درحكم تالف است نه متلف. (٢٤)

برخى ديگر مورد روايت را استيفاى منافع دانسته اند، چنان كه محقق ايروانى مى‌نويسد:

ممكن است گفته شود: مشترى

(٢٠) همان،ح٣.
(٢١) حاشيه مكاسب،ج١،ص٧٥.
(٢٢) مكاسب،ج٢،ص١٨١.
(٢٣) محقق نايينى،المكاسب والبيع، ج١، ص٢٩٩.
(٢٤) همان.