دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٣٥٨
| باشماقلق جلد: ١١ شماره مقاله:٤٣٥٨ |
باشْماقْلِق، يا پاشماقلق (مركب از واژة «باشماق» به معنى كفش و پسوند نسبت
«لق»)، در اصطلاح تشكيلات دربار عثمانى مستمري و حقوق ويژة مادر سلطان،
همسران، خواهران، دختران و نزديكان پادشاه بود كه براي تهية لوازم شخصى
مانند كفش، لباس و ساير احتياجات آنها از محل درآمد املاك خالصه (خواص
همايون) پرداخت مىشد (جودت، ١/٩٢؛ كاظم قدري، ٢/٦١١؛ پاكالين، .(I/١٦٧-١٦٨
ميزان اين مستمري سالانه از ٢٠ هزار آقچه تجاوز نمىكرد (جودت، پاكالين،
همانجاها)، اما در سدة ١١ق/١٧م درآمد تيولهاي نظامى بدون مصرف را نيز بر آن
افزودند II/٣٣٣) .(IA,
بنابر اسناد، اگرچه اين نوع مستمري در سدة ٩ق/١٥م نيز در موارد استثنايى
وجود داشته، ولى رواج آن به عنوان «آرپالق» (ه م) ظاهراً از سدة ١١ق/١٧م
شروع شده است (همانجا). پادشاهان عثمانى در آغاز برقراري اين مستمري يك
دهكده از املاك خالصه را به مالكيت مادر سلطان و ديگر كسانى كه مشمول اين
مقرري بودند، واگذار مىكردند و يا چند روستا را به عنوان تيول به «تيمار» و
«زعامت» آنها مىدادند (پاكالين، همانجا). از آنجا كه شاهزاده خانمها هيچگونه
مقام دولتى و رسمى نداشتند، اين مستمري مادامالعمر به آنها داده مىشد ،
IA) همانجا). در برخى از ادوار تاريخ عثمانى اين مقرري را به كسانى خارج از
خانوادة سلطنتى نيز مىدادند، چنانكه در زمان سلطان مراد سوم، برخى از امرا
اين قبيل روستاها را با عنوان «آرپالق»، «باشماقلق» و نظاير آن به اطرافيان
خود واگذار مىكردند (جودت، ٢/١٠١). باشماقلق در اواخر سدة ١٢ق/١٨م با عنوان
«خاص» و «مالكانه» نيز پرداخت مىشد. با شروع عصر تنظيمات و اصلاحات (نك: ه
د، ٩/٢٥٥) اين نوع مستمريها لغو، و به جاي آنها حقوق منظم تعيين گرديد
(پاكالين، همانجا).
مآخذ: جودت، احمد، تاريخ، استانبول، ١٣٠٩ق؛ كاظم قدري، حسين، تورك لغتى،
استانبول، ١٩٢٨م؛ نيز:
; Pakal o n, M. Z., Osmanl o tarih deyimleri ve terimleri s N zl O g O ,
Istanbul, ١٩٨٣.
علىاكبر ديانت