البته بايد پذيرفت كه بخش مهمى از تلاش هاى پيامبر(ص) فقهى بوده است. در نتيجه، قسمتى از «جوامع الكلم» نيز فقهى به شمار مى‌آيد. جوامع الكلم فقهى، تعبير ديگرى از احكام فراگير و كلّى است كه موارد مختلف را مورد پوشش قرار مى‌دهد. (٢)

جالب اين‌كه جامعيت و فراگيرى، حتى در اين كلام حضرت ـ اوتيت جوامع الكلم ـ نيز به چشم مى‌خورد. يعنى به صدور كلمه‌هاى جامع از پيامبر(ص) در زمينه‌هاى فقهى، اخلاقى و...نظر دارد. (٣)

توضيح و بررسى قواعد فقهى در سنت نبوى و ميزان انعكاس و تطبيق آن را نزد اصحاب، با ذكر چند محور، دنبال مى‌كنيم:

٢ ـ ارتباط قواعد قرآن و قواعد پيامبر(ص)

قواعد قرآنى مرزهايى گسترده و دامنه هايى بزرگ دارند. اين گستردگى و بزرگى، ظرفيت‌هايى تمام نشدنى به قواعد قرآنى بخشيده‌اند؛ تا با زمان همراه گردند و با ارائه راهبردهاى كلان، جامعه‌ها را اداره نمايند. بدينسان قرآن اصولى بنيادى را ارائه مى‌كند كه نه تنها به محدوديت آفرينى در فرايند پويايى انديشه اسلامى نمى‌انجامند، كه فراتر از آن، زمينه‌هايى بزرگ را براى نقش آفرينى در دوره‌هاى متفاوت فراهم مى‌كند.

با توجه به اين نكته مى‌توان رابطه قواعد پيامبر(ص) با قواعد قرآنى را به دست آورد. قواعد نبوى از مجموعه‌هايى تشكيل شده كه شرح و تبيين قواعد قرآن را به عهده دارد. (٤) نقش شارح بودن براى قواعد قرآنى به دو صورت مى‌باشد:

(٢) يكى از نويسندگان اهل سنت نيز همين نظر را دارد. او مى‌گويد: "... جوامع الكلم و من هذه الاحاديث احاديث في الاحكام تعد اصولاً و قواعد جامعة..."(تاريخ الفقه اسلامى، ص٣٧)
(٣) در اين روايت، برخى جوامع الكلم را به قرآن و بسيارى نيز به كلمات خود پيامبر(ص) حمل كرده‌اند. به نظر مى‌آيد كه ديدگاه دوم، صحيح باشد. زيرا واژه جمع و جامع را ـ كه بعدها در بيان تحولات قرن دوم خواهد آمد ـ برخى از امامان(ع) به منظور توصيف كاركرد قواعد به كار برده‌اند.
(٤) وانزلنا اليك الذكر لتبين للناس ما نزل اليهم(نحل: ٤٤)