تحقيق حاضر، بدون داورى علمى پيرامون امكان، وقوع و يا مطلوبيّت چنين هدفى ـ در ضمن گزارشى از فقه‌شناسى روشنفكران ـ به اين نتيجه نيز دست مى‌يابد كه اين هدف و انگيزه با انديشه‌هاى غرب‌شناسى همين طيف از روشنفكران و نيز دركى كه آنان از مدرنيسم و جهان جديد ارائه مى‌دهند، سازگار نيست. به عقيده آنان ـ چنان كه گذشت ـ مؤلفه‌هاى اساسى مدرنيسم در تعارض بنيادين با دين و دين ورزى است و بدين جهت، جريان فكرى تجدّد خواهى به نهضت دين گريزى و شايد دين ستيزى تبديل گرديده است. به همين سبب، مى‌توان ادعا كرد كه آشتى ميان مبانى و زير ساخت‌اهاى دين و مدرنيته با حفظ هويت آنها و بدون تصرف در يكى به نفع ديگرى امكان ندارد.

برخورد گزينشى انسان دين مدار يا انسان متجدّد در قبال اين دو مقوله متضاد، اگر در حدّ برخى ازظواهر طرف مقابل باقى بماند، مشكل و چالش چندانى براى اين دو انسان متفاوت ايجاد نمى‌كند؛ اما آشتى ميان مبانى فكرى و انديشه‌هاى زير بنايى اين دو جريان، دستاوردى جز تناقض در عرصه انديشه، گفتار و كردار ندارد. تناقضاتى كه نمونه‌هاى فراوانى از آن را مى‌توان در آثار روشنفكران دينى مشاهده كرد.

راه ديگرى كه مى‌تواند اين چالش عمده را به ظاهر بر طرف سازد، تغيير و تحريف مفاهيم و آموزه‌هاى يكى از دو طرف نزاع است؛ تا جايى كه آن را با طرف ديگر هماهنگ نمايد. نمونه‌هاى بسيارى از اين حركت نيز در آثار روشنفكران دينى يافت مى‌شود كه اگر نگوييم در تمامى موارد، حداقل در بيشتر آنها، مفاهيم دينى دچار تغيير و دگرگونى گرديده‌اند، تا با مفاهيم و مقتضيات مدرنيته، سازگار شوند. براى توجيه چنين جنبش فكرى حتى نظريه معرفت شناختى نيز ارائه گرديده است. (٥٨)

(٥٨) به كتاب قبض و بسط تئوريك شريعت مراجعه شود. سروش در آثار مختلف خود، در بحث رابطه علوم، دانش‌ها را به مصرف كننده و توليد كننده تقسيم مى‌كند. و در اين ميان، علومى همچون فقه و تفسير را علومى كاملاً مصرف كننده مى‌شمارد كه در ارتباط با ساير معارف بشرى، تأثير گذارى ندارد و پيوسته از دانش‌هاى هم عصر خويش منفعل است. به كتاب سياست نامه، ص ٢٦٤ تا ٢٦٦ و آيين شهريارى، ص ٤٥ مراجعه شود. اين نكته صراحتاً يا تلويحاً در سرتاسر كتاب قبض و بسط تئوريك شريعت تكرار شده است. براى نمونه به صفحه ٣٨٧ مراجعه شود.