مبانى و پيش فرض‌هاى كلامى و مباحث علوم انسانى را كه مستقيماً با اين دانش مرتبطند، در بر مى‌گيرد. به عبارتى، هر بحث علمى كه از نظر روشنفكران كشورمان با فقه و تكاليف شرعى ارتباط پيدا كند، در اين تحقيق، به آن پرداخته خواهد شد.

٢ ـ روشنفكرى

پديده روشنفكرى در سرزمين‌هاى اسلامى و بلكه شرقى، معلول ارتباط و تأثير تمدن جديد غرب است. پيش از شكوفايى اين تمدّن و تأثير آن برساير تمدّن‌ها، همه فرهيختگان جامعه در رديف عالمان و دانشمندان و گاهى مُصلحان جاى مى‌گرفتند، ولى پس از آن، طيف روشنفكرى به آرامى شكل گرفت و پيوسته رشد و توسعه يافت و رقيبى براى ساير انديشمندان و فرزانگان گشت.

رسالت و نقش روشنفكران در سرزمين‌هاى شرقى با همه شباهت هايى كه به خاستگاه روشنفكرى در غرب دارد، داراى تفاوت‌هاى بنيادين است. پديده روشنفكرى (٢) در غرب،

(٢) Intellectual. اين واژه فرانسوى اوّلين بار در سرزمين روسيه در دهه ١٨٦٠ به كار رفت. و پس از آن در سراسر اروپا گسترش پيدا كرد. امروزه اين واژه برانديشمندانى اطلاق مى‌شود كه با تكيه بر خرد «Intellect» نگاه نقادانه به هنجارهاى جامعه دارند. آشورى، داريوش، دانشنامه سياسى، انتشارات مرواريد، چاپ هشتم، تهران ١٣٨١، ص ١٧٨. پاشايى، ع(ويراستار) فرهنگ انديشه نو، نشر مازيار، چاپ اوّل، تهران ١٣٦٩، ص٤٤٠. گاهى نيز روشنفكر معادل واژه «Enlightened» قرار مى‌گيرد كه در اين صورت ـ از جهاتى ـ معناى محدودترى پيدا مى‌كند و به عصر روشنگرى «Enlightenment» ـ در قرن هفدهم و هيجدهم ميلادى ـ در اروپا مربوط مى‌شود كه متفكرانى همچون ولتر، روسو و منتسكيو در صدر آن قراردارند. بارزترين نشانه‌هاى آن‌ها تكيه كردن بر علوم تجربى، اصالت دادن به عقل بشرى، ترويج ليبراليسم و سكولاريسم، مخالفت با اقتدار كليسا و ارزش‌هاى قرون وسطى، تساوى حقوق و تسامح وتساهل بوده است. مبانى فكرى اين گروه از انديشمندان، مدرنيته را به كمال رساند و تمدن غرب را در قرون بعدى، هويت و جهت بخشيد.(شايان مهر، عليرضا، دائرة المعارف تطبيقى علوم اجتماعى، انتشارات كيهان، چاپ اوّل، تهران ١٣٧٧، ج١، ص٣٠١. رازدانى و روشنفكرى،