٢. نگاه جمع‌گرايانه: در اين نگاه، فرد در درون امّت، معنى پيدا مى‌كند و امّت بدون امام، مفهومى ندارد. انسان در جمع و جامعه بالنده مى‌شود. در درگيرى و برخوردهاى اجتماعى آبديده مى‌گردد، تا آزمايشى كه آفرينش مرگ و زندگى براى آن است، لباس وجود پوشد:

{تبارك الذّى بيده الملك و هُو على كلّ شيء قدير الّذى خلق الموت و الحياة ليبلوكم أيّكم أحسن عملاً } .

با اين نگاه، بسيارى از مفاهيم بار معنايى جديد پيدا مى‌كند و اصول قواعد و تعبير از آيات و روايات چهره‌اى ديگر مى‌نمايد؛ مثلا مواد مخدّر در بينش فرد گرايانه، چندان قبيح نمى‌نمايد، ولى در نگاه جامعه‌نگر و جامع انديش مصداق و موضوع گسترش فساد در برّ و بحر و تباهى‌گرى مى‌گردد.

افزايش جمعيّت، در بينش فرد گرايانه، كارى رواى مى‌نمايد، ولى در نگاه جمع‌گرايانه، با توجه به امكانات موجود و گنجايش طبيعت، تعليم و تربيت، بازار كار، محيط زيست و بسيارى مقوله‌هايى ديگر، با اصول و ارزشهاى مورد نظر جامعه نمونه اسلامى برخورد مى‌كند.

بسيارى از مقوله‌هاى مالى، احكام اقتصادى، داد و ستدهاى تجارى، بزه‌كاريهاى اجتماعى، نگاه به ارزشها و تفسير فرهنگها، بار حكمى متفاوت با نگاه فرد انديشى دارد. با اين نگاه است كه دين بايد همه زواياى زندگى بشر را پوشش دهد، تا جامعه‌اى راست قامت، سربلند، عزّت مدار، بزرگمنش و در قلّه، سر بر آورد.

نبود چنين نگاهى در دوره غيبت كبرا و نبود حكومتى اسلامى، فقه فردى را ميدان‌دار و سالار كرد.

فقيهان بزرگ تلاشهايى شگفت انگيز كردند، آثارى چشم نواز بر ميرات فقهى شيعه افزودند، مو شكافيهايى و ژرف كاويهاى شگفت انگيزى از خود بروز دادند و در نگاهبانى ميرات شريعت، حماسه‌ها