هاشمى شاهرودى: در پاسخ به پرسش نخست، بايد عرض كنم: مقصود از نقش زمان ومكان در گفتار امام راحل، با توجه به ذيل همان گفتار، تأثير و روابط اجتماعى متغير و متجدد در طول زمانها و مكانهاى گوناگون، در متد فقاهت و اجتهاد است كه براساس آن ممكن است نتايج فقهى به دست آمده، تغيير كند.

هدف از اين بيان آن است كه متد فقاهت ما، قدرت و پويايى كامل دارد و مى‌تواند براساس همان مبانى و اصول اجتهاد پى ريزى شود در آن، به كليه نيازها و مشكلات و پرسشهاى نوپيدا در هر زمان و مكانى، پاسخ دهد و نيازى به التقاط از مكتبها و افكار و يا حقوق موضوعه ديگران نيست. اين، همان خصلت توانمندى و پويايى مكتب فقاهت و اجتهادى شيعه است.

هاشمى:در پاسخ به پرسش دوم، تغيير موضوع و يا ملاك احكام در بستر زمان و مكان، بخشى از تأثير اين دو عنصر را در اجتهاد بازگو مى‌كند، نه تمام آن را .

شرايط و روابط متغير در زمانها و مكانها، تأثيرات ديگرى نيز از غير اين طريق بر متد فقاهت و استنباط احكام شرعى از دليلهاى تفصيلى آن دارد. در ذيل، به اجمال، به سرفصلهاى موارد تأثيرپذيرى متد فقاهت و اجتهاد از دو عنصر زمان و مكان اشاره مى‌كنيم و شرح آن را به مجال ديگرى وا مى‌نهيم. إن شاءاللّه‌.

١. تأثير زمان و مكان، در تبدل و تغيير موضوعات احكام شرعى، مانند: فقر و غنى،