پديده‌هاى اجتماعى تشكيل مى‌دهند. اين گونه موضوعها، به اقتضاى زندگى اجتماعى انسان به وجود آمدند و به اقتضاى تغيير و تحولات اجتماعى نيز در معرض تغيير و تحول قرار دارند. امّا از آن جا كه تحول در اين موضوعها، امرى محسوس نيست و به طور معمول به صورت تدريجى و در دوره‌هاى طولانى مدت تاريخى پديد مى‌آيد، به آسانى قابل شناسايى نيست، از اين روى از بسيارى چشمها پوشيده مى‌ماند.

براى نمونه به موضوع«پول»اشاره مى‌كنيم: پول يك پديده اجتماعى است كه به منظور آسان كردن روابط اقتصادى بين مردم، به وجود آمد. شريعت هم كه هدايت اجتماعى انسان را عهده‌دار است، اين پديده اجتماعى(پول) را مشمول مقررات خود قرار داد و بدين ترتيب پول به عنوان يك«موضوع»در فقه نيز حضور يافت. در آن مقطع تاريخى كه زمان نزول شريعت بود، پول ماهيت و كاركرد ويژه‌اى در نظام زندگى مردم داشت و به اعتبار همان ماهيت و كار كرد آن روزش، احكامى از سوى شريعت درباره داد و ستد با آن صادر شد.

در آن برهه تاريخى و تا قرنها پس از آن نيز، آنچه كه به عنوان پول در روابط اقتصادى مردم اعتبار داشت، عبارت بود از قطعه سكّه‌دارى از فلزهاى قيمتى كه هم ارزش ذاتى داشت و هم به عنوان كالاى واسطه در داد و ستدها مورد استفاده واقع مى‌شد. در مراحل بعدى از تحول و تكامل در روابط اجتماعى انسان، پول نيز حالات گوناگونى راپشت‌سر گذاشت، تا سرانجام در اقتصاد امرورز هم ماهيت و هم كاركرد جديدى را به دست آورد. پول امروز، برگه‌هايى است كه ارزش ذاتى ندارند، ولى هم به عنوان وسيله مبادله در بازار و هم به عنوان قدرت خريد براى افراد و هم به عنوان ابزار كنترل كننده سياست اقتصادى در دست دولتها، مورد استفاده قرار مى‌گيرند. (٧)پس پول امروز با پول زمان نزول شريعت، فقط در نام مشترك است و گرنه در ماهيت چيز ديگرى شده و به صورت ديگرى هم مورد استفاده قرار مى‌گيرد. بنابراين همه احكام

(٧) اقتصاد خُرد و كلان، محمود منتظر ظهور، ص٤٤١، دانشگاه تهران، چاپ ششم، ١٣٥٩.