كلّ مناطق آن است و با توجه به فاصله ماه از زمين، اين مقدار چندان به حساب نمى‌آيد. و خلاصه سخن اين كه اگر طلوع ماه در برخى از مناطق ديده نشود عدم طلوع آن در بعضى مناطق دور دست از آن منطقه، به خاطر كُروى بودن زمين، نمى‌توان حكم به يكسان بودن آنها كرد، ولى در غير اين صورت، حق مطلب تساوى در حكم است.»

اين سوال جاى طرح دارد كه آيا كلام علاّمه، در منتهى به شكلى كه گذشت ناظر به همان تفصيل ياد شده در تذكره است، يا نظر به تفصيلى ديگر دارد؛ يعنى تفصيل ميان صورت علم به طلوع نكردن ماه در سرزمينهاى دور كه تفاوت حكم را موجب مى‌شود و صورت علم نداشتن به آن كه منجر به تساوى حكم دو منطقه مى‌شود؟ حق اين است كه مستفاد از عبارت منتهى تفصيلى ديگر است، نه همان تفصيل ميان شهرهاى دور و نزديك كه در تذكره اختيار كرده است.

سخن علاّمه در كتاب قواعد (٢١)چنين است:

«آغاز ماه رمضان، با ديدن هلال ماه دانسته مى‌شود گرچه تنها يك تن آن را ببيند و در نتيجه گواهى او پذيرفته نشود... و حكم شهرهاى نزديك به هم يكسان است، بر خلاف شهرهاى دور از هم، پس چنانچه شخص به منطقه‌اى دور دست مسافرت كند كه هلال ماه در آن جا در شب سى‌ام ديده نشود، بايد كه از ساكنان آن شهر پيروى كند. و چنانچه شخص، سپيده دم عيد را درك كرد و با اين حال، مركب او را به منطقه‌اى دور دست انتقال داد كه هلال ماه در آن جا به خاطر نزديكى درجات ديده نشد، حكم به وجوب امساك و خوددارى از انجام مفطرات جاى بحث و نظر دارد. و چنانچه شخص هلال ماه رمضان را ديد و سپس از آن، به منطقه‌اى دور كه هلال در آن ديده نشده سفر كرد، نزديك‌تر به واقع اين است كه روزه روز سى و يكم بر او واجب است، همچنانكه در فرض عكسِ صورت ياد شده افطار روز

(٢١) قواعد ، علاّمه حلى، ص٦٩.