تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٣٤٢ - استقلال انديشگى

امّا بت‌هاى بردگى فرهنگى، اجتماعى، اقتصادى و سياسى خطرشان نهانى است و خدا دعاى ابراهيم را در اين مورد نپذيرفت، زيرا با آزادى بشر در دنيا كه خدا مقدّر كرده است منافات دارد.

[٣٦] از سوى ديگر نيرومندترين سلاح ابليس (جبت) و پرستش بت‌ها اين است كه فرد ضرورت هماهنگى اجتماعى را قويّا احساس مى‌كند (مى‌خواهد همرنگ جماعت باشد)، از اين رو ابراهيم (ع) تأكيد كرد كه بت‌ها بسيارى از مردم را گمراه كرده‌اند و اين تأكيد از آن رو بود كه آدمى بداند كه پيروى از مردم غالبا پيروى از گمراهى است تا فريب «كثرت» را نخورد و با آن مبارزه كند.

رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ‌- اى پروردگار من! اينها بسيارى از مردم را گمراه كرده‌اند.» بت‌ها به صورت نيروهاى اجتماعى فرهنگى يا اجتماعى و سياسى ظاهر مى‌شوند و شايد از اين جهت باشد كه ضلالت به آن عوامل نسبت داده شده و «اضللن» به صيغه جمع مؤنث غايبه آمده نه «اضلّت» به صيغه مفرد مؤنث، كه اگر مراد از بت‌ها، سنگها و چوبهاى پرستيده شده مى‌بود، مناسب‌تر مى‌نمود.

نكته ديگر اين كه قريش چون در مقابل بت‌ها سر تسليم فرود آوردند خود را فريب دادند و موضع ضعيف خود را در برابر توحيد چنين توجيه كردند كه فرزندان ابراهيم‌اند و زيانى متوجه آنان نيست چنان كه بنى اسراييل كردند، از اين رو بود كه ابراهيم از آنان بيزارى نمود.

فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَ مَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ‌- پس هر كس از من پيروى كند از من است و هر كس فرمان من نبرد، تو آمرزنده و مهربانى.»/ ٤١٨ شايد اين كه ابراهيم نگفت «من عصانى فإنّ عذابك شديد» به اين سبب باشد كه سخنش بوى خود خواهى ندهد و چنين تلقّى نشود كه وى سبب عذاب كردن است.