پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٠٠ - نكته چگونگى جمع ضدّين

متباينين را به يكديگر نزديك سازد؛ زمانى دورها را نزديك و هنگامى نزديكها را دور سازد.

گروهى معتقدند كه جهان از جمع اضداد تشكيل شده و تضاد سبب تكامل است و به گفته بعضى از حكما «لو لا التّضاد ما صحّ الفيض عن المبدأ الجواد؛ اگر تضاد نبود فيض از ناحيه پروردگار ادامه نمى‌يافت». بعضى جمله بالا را كه در كلام امام عليه السّلام آمده است (مؤلّف بين متعادياتها، مقارن بين متبايناتها ...) نيز دليل بر اين مطلب گرفته‌اند.

طرفداران مكتب ماترياليسم ديالكتيك يكى از اصول اساسى چهارگانه مكتب خود را نيز جمع ضدين مى‌شمردند و مى‌گويند: هرموجودى ضد خود را در دل خود پرورش مى‌دهد و با ظاهر شدن ضد موجود قبلى از بين مى‌رود و مثال به جوجه و تخم‌مرغ و امثال آن مى‌زنند و از آن نتيجه مى‌گيرند كه جامعه سرمايه‌دارى به‌طور جبرى ضد خود را كه جامعه سوسياليستى و كمونيستى است در دل خود مى‌پروراند و با ظهور اينها سرمايه‌دارى نفى مى‌شود. بر اين اساس مطالب واهى و سستى را بنا نهاده‌اند كه ضعف و ناتوانى آنها در عمل ظاهر و آشكار گرديد و همان‌گونه كه مشاهده كرديم دستگاه آنها برچيده شد.

البتّه بايد توجه داشت كه جمع بين ضدين (يا نقيضين) يك اصطلاح فلسفى دارد كه مفهومش جمع در محل واحد از جميع جهات است. به اين معنا كه مثلا شيئى واحد در آن واحد همه آن سفيد و يا سياه باشد البتّه محال است. يا يك لحظه معين در مكان واحد هم شب باشد و هم روز يا انسان معينى در زمان معينى هم زنده باشد و هم مرده.

بديهى است جمع بين ضدين يا نقيضين به اين مفهوم غير ممكن است.