پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٧٣ - شرح و تفسير او خطرناكترين دشمن شماست

لازم به ذكر است كه جمله‌ «ربّ بما أغويتني‌ ...؛ پروردگارا به سبب آنكه مرا گمراه ساختى ...» از دروغها و افتراهاى شيطان به ساحت قدس پروردگار است و نشان مى‌دهد كه او تا چه حد جسور و بى‌پرواست كه چنين دروغ بزرگى را به خدا مى‌بندد، خداوندى كه هدايتگر همگان است و اسباب هدايت را در اختيار آنها گذارده و چون سخن شيطان واضح البطلان بوده قرآن اشاره‌اى به بطلان آن نمى‌كند. خداوند كدام عامل گمراهى براى شيطان فراهم ساخت آيا به او و فرشتگان نفرمود: (فاذا نفخت فيه من رّوحى فقعوا له ساجدين) شرافت آدم به جهت روح ويژه الهى اوست؛ ولى شيطان حسود و خودخواه آن را ناديده گرفت و به مسئله آفرينش او از طين (گل) بسنده كرد! آيا سبب گمراهى از ناحيه خود او نبود؟!

سپس امام در ادامه اين سخن مى‌فرمايد: «او در اين سخن (همه را گمراه مى‌كنم) تيرى در تاريكى به سوى هدفى دور انداخت و گمانى نادرست داشت زيرا خواسته‌اش درباره همه انسانها صورت نپذيرفت»؛ (قذفا بغيب بعيد، و رجما بظنّ غير مصيب).

جمله‌ «رجما بظنّ غير مصيب» به همين صورت در بسيارى از نسخه‌هاى نهج البلاغه آمده است و گاه تصور مى‌شود كه با آيه شريفه « «وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ» به يقين ابليس گمان خود را درباره آنها محقّق يافت، همگى از او پيروى كردند مگر گروهى از مؤمنان» [١] سازگار نيست، در حالى كه اين آيه درباره قوم سبأ است نه درباره همه انسانها وگرنه مؤمنان در ميان امت پيامبران تعدادشان كم نيست.

جمعى از شارحان نهج البلاغه، نسخه ديگرى را كه بدون كلمه «غير» و به صورت «رجما بظنّ مصيب» است ترجيح داده‌اند، زيرا گمان شيطان را درباره انسانها مطابق واقع دانسته‌اند، چون فقط اندكى از انسانها از وساوس او بركنار مانده‌اند آن‌گونه كه قرآن‌

[١]. سبأ، آيه ٢٠.