پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤٩ - شرح و تفسير عجز ما از درك صفات او

اين رو به دنبال اين وصف اشاره به يازده صفت از صفات سلبيه مى‌كند كه همه آنها از نامتناهى بودن ذات پاكش سرچشمه مى‌گيرند.

در جمله اول و دوم مى‌فرمايد: «نه با فكر و عقل ژرف‌انديش درك مى‌شود و نه با نيروى فهم، اندازه‌اى برايش مى‌توان تعيين كرد»؛ (لا يدرك بوهم، و لا يقدّر بفهم).

بعضى از شارحان نهج البلاغه درباره تفاوت اين دو جمله گفته‌اند: و هم اشاره به نيروى درك جزئيات است و فهم اشاره به درك كليّات. اين احتمال نيز وجود دارد كه وهم اشاره به قوّه تخمين و فرض باشد و فهم اشاره به درك و يقين؛ يعنى نه از طريق علم و نه از طريق ظن و گمان به او نمى‌توان رسيد.

اضافه بر اين، جمله اول اشاره به درك اصل وجود او و جمله دوم اشاره به اندازه‌گيرى ذات پاك اوست و چون بى‌نهايت است نه در وهم مى‌گنجد و نه با عقل اندازه‌گيرى مى‌شود.

و در سومين و چهارمين وصف سلبى مى‌فرمايد: «هيچ درخواست‌كننده‌اى او را به خود (از ديگرى) مشغول نمى‌سازد و هيچ‌گاه عطا و بخشش از دارايى او نمى‌كاهد»؛ (و لا يشغله سائل، و لا ينقصه نائل‌ [١]).

انسان هرقدر باهوش و زيرك باشد، هنگامى كه يك يا چند نفر درباره مطلب مهمى با او روبه‌رو بشوند نمى‌تواند مطلب ديگران را درك كند و پرداختن به شخصى او را از ديگرى بازمى‌دارد، زيرا وجودى است محدود و متناهى؛ ولى ذات پاك خداوند آنچنان است كه اگر تمام مخلوقات در آن واحد، دست به درگاه او بردارند و حاجات خود را طلب كنند او صداى همه را مى‌شنود و از نيّات همه باخبر است و هيچ سائلى او را از ديگرى به خود مشغول نمى‌سازد.

همچنين اگر همه بندگان به درگاه او آيند و هرچه مى‌خواهند از او بخواهند و

[١]. «نائل» هم معناى اسم فاعلى دارد و هم معناى مصدرى (مساوى نيل بر وزن سيل) به معناى عطا و بخشش يا طلب‌كننده بخشش است و در اينجا هردو معناى مناسب است.