پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٥٢ - شرح و تفسير عجز ما از درك صفات او

چون در گذشته صفات مختلفى از صفات مخلوقين نقل كرد، هرچند نتيجه آن را در عالى‌ترين وجه براى خدا اثبات نمود در اينجا نيز به مسئله تكلّم و سخن گفتن مى‌پردازد و مى‌فرمايد: «خدا با موسى سخن گفت؛ ولى نه مثل انسانها كه با زبان و دهان و تارهاى صوتى مخارج حروف را تنظيم كند و كلمات را به وجود آورده بلكه او امواج صوتى را در فضا آفريد و از اين طريق با موسى سخن گفت و موسى سخن خدا را از شش جهت مى‌شنيد كه اين خود از آيات عظيم پروردگار بود، بى‌آنكه نياز به جوارح و اعضاى صوتى داشته باشد».

ظاهر كلام امام عليه السّلام اين است كه آيات عظيم پروردگار همان شنيدن سخنان خداوند از شش جهت بود، چنان‌كه جمله‌هاى‌ «بلا جوارح و لا أدوات، و لا نطق و لا لهوات» نيز شاهد و گواه آن است.

احتمال ديگرى را جمعى از شارحان نهج البلاغه در اينجا داده‌اند كه منظور از آيات عظيم خداوند، معجزات نه‌گانه‌ [١] موسى بن عمران باشد؛ ولى اين احتمال بسيار بعيد به نظر مى‌رسد و با نظم كلام امام سازگار نيست مگر با تكلف و ارتكاب خلاف ظاهر.

البتّه اين احتمال وجود دارد كه منظور خصوص دو معجزه عصا و يد و بيضا باشد كه مقارن تكلّم با موسى به وى ارائه شد.

به‌هرحال اطلاق وصف ناطق، يا لافظ به خداوند صحيح نيست، زيرا اين دو لفظ اشاره به حركت زبان و مخارج حروف و تارهاى صوتى دارد كه خداوند از آن منزّه است؛ ولى اطلاق لفظ متكلّم بر خدا صحيح است، چون او ايجاد كلام مى‌كند و براى اينكه‌

- به آن زبان كوچك مى‌گويند، ولى در خطبه به نظر مى‌رسد به قرينه مجاورت به معناى حنجره باشد.

[١]. منظور از آيات نه‌گانه همان امورى است كه در قرآن مجيد در آيات مختلف به آن اشاره شده است و آن عبارت است از جراد (بلاى ملخ) قمّل (بلاى شپش) ضفادع (بلاى قورباغه‌ها) دم (رنگين شدن آب نيل به خون) طوفانهاى كوبنده و معجزه عصا، و يد و بيضا و قحطى شديد براى فرعونيان و آفات درختان ميوه.