اين اوهام شوند؟! سؤال‌هاى ديگرى كه در اينجا مطرح شده اين است كه امام عليه السّلام اين‌گونه از اهداف را براى فناى دنيا نفى مى‌كند؛ ولى به جاى آن هدف مثبتى را نام نمى‌برد.

پاسخ اين سؤال روشن است؛ خداوند حكيم همه كارهايش از روى حكمت است و آثار و فوايدش به انسان و ساير موجودات برمى‌گردد؛ نه به ذات پاكش كه از همه چيز مستغنى است، ممكن است هدف اصلى از افنا اين باشد كه انسانها گرفتار اشتباه نشوند، وجودشان را از ناحيه خودشان ندانند و آسمان و زمين را ازلى و ابدى نپندارند و بدانند هر چه جز اوست وابسته به اراده اوست.

آن‌گاه در ادامه و تكميل اين سخن و در يك جمع‌بندى از بحثهاى گذشته مى‌فرمايد:

«بلكه خداوند سبحان با لطف خود موجودات جهان را تدبير كرده؛ به امر و فرمانش آنها را نگاه داشته و با قدرتش متقن ساخته، سپس همه آنها را بعد از فنا بازمى‌گرداند (و حيات نوين مى‌بخشد) بى‌آنكه نيازى به آنها داشته باشد يا از بعضى براى ايجاد بعضى ديگر كمك گيرد يا از حال وحشت و تنهايى به حال انس و آرامش منتقل شود؛ يا از نادانى و بى خبرى، علم و تجربه‌اى كسب كند؛ يا از فقر و نياز به توانگرى و فزونى دست يابد و يا از ناتوانى و ذلّت به عزت و قدرت راه يابد»؛ (و لكنّه سبحانه دبّرها بلطفه، و أمسكها بأمره، و أتقنها بقدرته، ثمّ يعيدها بعد الفناء من غير حاجة منه إليها، و لا استعانة بشي‌ء منها عليها، و لا لانصراف من حال وحشة إلى حال استئناس، و لا من حال جهل و عمى إلى حال علم و التماس‌ [١]، و لا من فقر و حاجة إلى غنى و كثرة، و لا من ذلّ وضعة [٢] إلى عزّ و قدرة).

آنچه امام عليه السّلام در ذيل اين خطبه بيان فرموده و در ضمن شش جمله، اهدافى را كه شايسته ذات پاك او نيست نسبت به آفرينش جهان، نفى مى‌كند، با كمى تفاوت همان اهداف هفتگانه‌اى است كه در بخشهاى قبل گذشت و امام عليه السّلام به جهت جمع‌بندى، آنها

[١]. «التماس» از «لمس» به معناى طلب چيزى است.

[٢]. «ضعه» از ريشه «وضع» به معناى نهادن يا فرونهادن گرفته شده و «ضعه» به معناى پستى است.