شرح مثنوى - شهيدى، سید جعفر - الصفحة ٣٠٥ - ظاهر شدن فضل و زيركى لقمان پيش امتحان كنندگان

١١٣١- ١١٣٠/ ١

(شبسترى، گلشن راز) ذاتُ الشَّمال: مأخوذ است از آيه‌ «وَ نُقَلِّبُهُمْ ذاتَ الْيَمِينِ وَ ذاتَ الشِّمالِ: و ما مى‌گردانيم آنان را سوى راست و سوى چپ.» (كهف، ١٨) و مقصود از ذات الشمال و ذات اليمين در بيت مورد بحث بُعد از حق و قرب به اوست.

يُرجَى الرِّجال: نيكلسون فعل «يرجى» را مجهول ضبط كرده است. كفافى آن را چنين معنى كرده است: «ما يَشتاقُ لَذَّةَ أصحابِ اليَمِينِ الّا الرِّجالُ.» ولى اين تعبير با سياق عبارت سازگار نيست، چه فعل «يرجى» مجهول است.

رجال: كنايت از مردان حق.

دو پر بودن: در خوف و رجا به سر بردن.

سره: گزيده.

اگر آدمى پيوسته در خوف به سر برد نوميد گردد و اگر غرق رجا شود از كار باز ماند و به طغيان گرايد. پس بايد پيوسته ميان اين دو حالت باشد. ابو عثمان مغربى گفت: «آن كه خود را بر رجا واداشت از كار باز ماند و آن كه خوف را بر خود گمارد نوميد گشت. لكن يك بار اين بايد و يك بار آن.» (رساله قشيريه، ص ٦٨)

ب ١٥٥٢- ١٥٤٧ در كلام نيامدن: سخن نگفتن، خاموش ماندن.