شرح مثنوى - شهيدى، سید جعفر - الصفحة ١٧ - مقدمه مولانا

حس نمى‌توان ديد. مَثَل اين راهنمايان و دنيا جويان مثل آفتاب و خفاش است. چنان كه خفاش چشم ديدن آفتاب را ندارد حس ظاهرى نيز از درك مقام اين مردان حق محروم است تنها با ديده حقيقت بين مى‌توان آن را ديد.

هاى ظاهرى تنها مى‌توانند سودى را جذب يا زيانى را دفع كنند و توان درك حقيقت در عهده حسهاى باطنى است، ناچار آن كس كه تنها با راهنمايى حس ظاهرى خواهان جستن راه است، خران را ماند بلكه از خر هم پست‌تر بود كه «اولئكَ كَالْأَنْعَامِ بَل هُم اضلُّ.»

(ديوان ناصر خسرو، مينوى، ص ٢٣٣)

ب ٥٥- ٤٩ پنج حس: مقصود حسهاى باطنى است. حسهاى باطنى را فلاسفه، خيال، وهم، حافظه، متصرفه، و حس مشترك دانسته‌اند و در توضيح آن گويند چون منشأ ادراك، نفس ناطقه انسانى است و آن بسيط است، پس ادراك صورتهاى جزئى مخالف بساطت آن خواهد بود. بدين رو، ادراك جزئيات را از وظايف حواس ظاهرى، و ادراك كليات را از وظايف حواس باطنى دانسته‌اند. ولى دسته ديگر گويند همه ادراك از وظايف نفس ناطقه است ليكن نفس كليات را درك كند بدون واسطه، و جزئيات را به اعتبار ارتسام‌