شرح مثنوى

دفتر دوم

پيش گفتار شارح

مقدمه مولانا

هلال پنداشتن آن شخص خيال را در عهد عمر

دزديدن مارگير مارى را از مارگيرى ديگر

التماس كردن همراه عيسى

اندرز كردن صوفى خادم را در تيمار داشت بهيمه و لا حول خادم

بسته شدن تقرير معنى حكايت به سبب ميل مستمع به استماع ظاهر صورت حكايت

التزام كردن خادم تعهد بهيمه را و تخلف نمودن

گمان بردن كاروانيان كه بهيمهى صوفى رنجور است

يافتن شاه باز را به خانه كمپير زن

حلوا خريدن شيخ احمد خضرويه جهت غريمان به الهام حق تعالى

ترسانيدن شخصى زاهدى را كه كم گرى تا كور نشوى

تمامى قصه زنده شدن استخوانها به دعاى عيسى

خاريدن روستايى در تاريكى شير را به ظن آن كه گاو اوست

فروختن صوفيان بهيمه مسافر را جهت سماع

تعريف كردن مناديان قاضى، مفلس را گرد شهر

شكايت كردن اهل زندان پيش وكيل قاضى از دست آن مفلس

ملامت كردن مردم شخصى را كه مادرش را كشت به تهمت

امتحان پادشاه به آن دو غلام كه نو خريده بود

به راه كردن شاه يكى را از آن دو غلام و از اين ديگر پرسيدن

قسم غلام در صدوق و وفاى يار خود از طهارت ظن خود

حسد كردن حشم بر غلام خاص

گرفتار شدن باز ميان جغدان به ويرانه

كلوخ انداختن تشنه از سر ديوار در جوى آب

فرمودن والى آن مرد را كه اين خار بن را كه نشاندهاى بر سر راه بر كن

آفت تأخير خيرات به فردا

آمدن دوستان به بيمارستان جهت پرسش ذا النون مصرى رحمة الله عليه

فهم كردن مريدان كه ذا النون ديوانه نشد قاصد كرده است

رجوع به حكايت ذا النون رحمة الله عليه

امتحان كردن خواجه لقمان زيركى لقمان را

ظاهر شدن فضل و زيركى لقمان پيش امتحان كنندگان

تتمه حسد آن حشم بر آن غلام خاص

عكس تعظيم پيغام سليمان در دل بلقيس از صورت حقير هدهد

انكار فلسفى بر قرائت إن أصبح ماؤكم غورا

انكار كردن موسى

عتاب كردن حق تعالى موسى را

وحى آمدن موسى را

پرسيدن موسى از حق سر غلبه ظالمان را

رنجانيدن اميرى خفتهاى را كه مار در دهانش رفته بود

اعتماد كردن بر تملق و وفاى خرس

شرح مثنوى - شهيدى، سید جعفر - الصفحة ٣٦٧ - پرسيدن موسى از حق سر غلبه ظالمان را

اه كه چون دل دار ما غم سوز شد		خلوت شب در گذشت و روز شد

جز به شب جلوه نباشد ماه را		جز به دردِ دل مجو دل خواه را

ترك عيسى كرده خَر پرورده‌اى‌		لاجرم چون خر برون پَرده‌اى‌

طالع عيسى است علم و معرفت‌		طالع خر نيست اى تو خر صفت‌

ناله خر بشنوى رحم آيدت‌		پس ندانى خر خرى فرمايدت‌

رحم بر عيسى كُن و بر خَر مكن‌		طبع را بر عقل خود سرور مكُن‌

طبع را هِل تا بگريد زار زار		تو از او بستان و وام جان گزار

سالها خر بنده بودى بَس بود		ز آن كه خر بنده ز خر واپس بود

ب ١٨٤٥- ١٨٣٨ اه: (اسم صوت) دريغا، اسفا.

غم سوز: زداينده غم، برنده غم، و اين كنايت از حالتى است كه بدو دست داده است و اين حالت را استغراق گويند. و استغراق غوطه‌ور شدن در توجه به معشوق است. چنان كه جز از او خبر ندارد.

تا چو مستغرق شوم در بحر ژرف بى‌خودى‌		سر به سر دريا بود نى جوى ماند و نه غدير

(عراقى، مجموعه آثار، ص ١٠) در اين حالت عاشق از هر رنجى فارغ است.

خلوت شب: كنايت از وقتى كه غير را در آن راهى نيست.

جز به درد دل ...: اشارت است به حديث «أنَا عِندَ المُنكَسرةِ قلوبهم.» (نگاه كنيد به: شرح بيت ١٧٥٢/ ٢ به بعد) ترك عيسى كردن: نظير آن چه سعدى گفته است:

همى‌ميردت عيسى از لاغرى‌		تو در بند آنى كه خر پرورى‌

(بوستان، ب ١٧٢٧) برون پرده بودن: به عالم معرفت و روح راه نيافتن. چنان كه خر را بر درگاه بندند و به درون راه ندهند.

طالع: نگاه كنيد به: شرح بيت ١٧٠٤/ ٢