شرح مثنوى - شهيدى، سید جعفر - الصفحة ٢٥٥ - آفت تأخير خيرات به فردا

در اين بيتها اشارتى است به تأثير قدرت پروردگار در جهان ماده و عالم ظاهر، و اينكه هر چه در عالم است خداست و همه چيز به اراده او بر كار و در حركت است اما ديده ظاهرى مُحرِّك اصلى را نمى‌بيند. آن گاه چنان كه عادت اوست اين معنى دقيق را با آوردن مثالهايى روشن مى‌سازد. چشم در بيابان غبارى مى‌بيند كه بر هوا بر شده است و پندارد آن بر شدن از خاك است، اما آن چه حقيقت است اينكه حركت خاك از باد است.

خاك براى چشمهاى ظاهر بين آشكار است و باد و حركت او را چشمهاى واقع بين تواند ديد. چنين است حالت سوار و اسب نسبت به سوار و اسب ديگر. اسب چون قُوّه تعقل ندارد از شناخت سوار عاجز است و تنها هم نوع خود را تواند ديد. امّا سوار هم سوار را تواند شناخت و هم اسب را. جسم نسبت به روح چون اسب نسبت به سوار است. جسم توجه به خوراك و پوشاك و مسكن دارد، پس پيوسته بايد در تأديب آن كوشيد و اگر تمام توجه تو به جسم باشد و روح را نپرورانى يافتن قبولى درگاه حضرت حق را نتوانى.

ب ١٢٩٤- ١٢٨٥ نور حق: استعارت از هدايت پروردگار و افاضه‌اى كه به بنده كند آن گاه كه جوياى هدايت شود.

نور حِس: عقلهاى جزئى كه تنها از راه حواس پنجگانه در پى كشف حقيقت است.

راغب: مايل.