شرح مثنوى

دفتر دوم

پيش گفتار شارح

مقدمه مولانا

هلال پنداشتن آن شخص خيال را در عهد عمر

دزديدن مارگير مارى را از مارگيرى ديگر

التماس كردن همراه عيسى

اندرز كردن صوفى خادم را در تيمار داشت بهيمه و لا حول خادم

بسته شدن تقرير معنى حكايت به سبب ميل مستمع به استماع ظاهر صورت حكايت

التزام كردن خادم تعهد بهيمه را و تخلف نمودن

گمان بردن كاروانيان كه بهيمهى صوفى رنجور است

يافتن شاه باز را به خانه كمپير زن

حلوا خريدن شيخ احمد خضرويه جهت غريمان به الهام حق تعالى

ترسانيدن شخصى زاهدى را كه كم گرى تا كور نشوى

تمامى قصه زنده شدن استخوانها به دعاى عيسى

خاريدن روستايى در تاريكى شير را به ظن آن كه گاو اوست

فروختن صوفيان بهيمه مسافر را جهت سماع

تعريف كردن مناديان قاضى، مفلس را گرد شهر

شكايت كردن اهل زندان پيش وكيل قاضى از دست آن مفلس

ملامت كردن مردم شخصى را كه مادرش را كشت به تهمت

امتحان پادشاه به آن دو غلام كه نو خريده بود

به راه كردن شاه يكى را از آن دو غلام و از اين ديگر پرسيدن

قسم غلام در صدوق و وفاى يار خود از طهارت ظن خود

حسد كردن حشم بر غلام خاص

گرفتار شدن باز ميان جغدان به ويرانه

كلوخ انداختن تشنه از سر ديوار در جوى آب

فرمودن والى آن مرد را كه اين خار بن را كه نشاندهاى بر سر راه بر كن

آفت تأخير خيرات به فردا

آمدن دوستان به بيمارستان جهت پرسش ذا النون مصرى رحمة الله عليه

فهم كردن مريدان كه ذا النون ديوانه نشد قاصد كرده است

رجوع به حكايت ذا النون رحمة الله عليه

امتحان كردن خواجه لقمان زيركى لقمان را

ظاهر شدن فضل و زيركى لقمان پيش امتحان كنندگان

تتمه حسد آن حشم بر آن غلام خاص

عكس تعظيم پيغام سليمان در دل بلقيس از صورت حقير هدهد

انكار فلسفى بر قرائت إن أصبح ماؤكم غورا

انكار كردن موسى

عتاب كردن حق تعالى موسى را

وحى آمدن موسى را

پرسيدن موسى از حق سر غلبه ظالمان را

رنجانيدن اميرى خفتهاى را كه مار در دهانش رفته بود

اعتماد كردن بر تملق و وفاى خرس

شرح مثنوى - شهيدى، سید جعفر - الصفحة ٣٥٠ - وحى آمدن موسى را

وحى آمدن موسى را ٧ در عذر آن شبان‌

بعد از آن در سرِّ موسى حق نهفت‌		رازهايى گفت كآن نايد به گفت‌

بر دل موسى سخنها ريختند		ديدن و گفتن به هم آميختند

چند بى‌خود گشت و چند آمد به خود		چند پرّيد از ازل سوى ابد

بعد از اين گر شرح گويم ابلهى است‌		ز آن كه شرح اين وراى آگهى است‌

ور بگويم عقلها را بر كند		ور نويسم بس قلمها بشكند

چون كه موسى اين عتاب از حق شنيد		در بيابان در پى چوپان دويد

بر نشان پاى آن سر گشته راند		گرد از پرّه بيابان بر فشاند

ب ١٧٦٨- ١٧٦٢ سرّ: نهان، و در اصطلاح عارفان يكى از مدركات باطنى است و آن لطيفه‌اى است وديعت نهاده در قالب انسان، مانند ارواح و محل مشاهدت است، چنان كه ارواح محل محبت است و قلوب محل معارف. (رساله قشيريه، ص ٤٨) ريختن: القا كردن.

ديدن و گفتن ...: چنان كه شنيدن و مشاهدت با هم بود. به گوش مى‌شنيد و به دل در مى‌يافت.

از ازل سوى ابد ...: كنايت از سير كردن از عالم غيب به شهود و بعكس.

عتاب: سرزنش.

پره: دامنه.

چو لشكر جمع شد بر پرّه كوه‌		زمين بر كوه مى‌باليد ز انبوه‌

(ويس و رامين) حق تعالى آن چه را بايد از گفتارِ برون و ديدار درون به موسى فرمود و در مشاهدت و مخاطبت او را بدان چه از وى رفته بود آگاه ساخت. موسى از تحمل اين بار سنگين از