شرح مثنوى

دفتر دوم

پيش گفتار شارح

مقدمه مولانا

هلال پنداشتن آن شخص خيال را در عهد عمر

دزديدن مارگير مارى را از مارگيرى ديگر

التماس كردن همراه عيسى

اندرز كردن صوفى خادم را در تيمار داشت بهيمه و لا حول خادم

بسته شدن تقرير معنى حكايت به سبب ميل مستمع به استماع ظاهر صورت حكايت

التزام كردن خادم تعهد بهيمه را و تخلف نمودن

گمان بردن كاروانيان كه بهيمهى صوفى رنجور است

يافتن شاه باز را به خانه كمپير زن

حلوا خريدن شيخ احمد خضرويه جهت غريمان به الهام حق تعالى

ترسانيدن شخصى زاهدى را كه كم گرى تا كور نشوى

تمامى قصه زنده شدن استخوانها به دعاى عيسى

خاريدن روستايى در تاريكى شير را به ظن آن كه گاو اوست

فروختن صوفيان بهيمه مسافر را جهت سماع

تعريف كردن مناديان قاضى، مفلس را گرد شهر

شكايت كردن اهل زندان پيش وكيل قاضى از دست آن مفلس

ملامت كردن مردم شخصى را كه مادرش را كشت به تهمت

امتحان پادشاه به آن دو غلام كه نو خريده بود

به راه كردن شاه يكى را از آن دو غلام و از اين ديگر پرسيدن

قسم غلام در صدوق و وفاى يار خود از طهارت ظن خود

حسد كردن حشم بر غلام خاص

گرفتار شدن باز ميان جغدان به ويرانه

كلوخ انداختن تشنه از سر ديوار در جوى آب

فرمودن والى آن مرد را كه اين خار بن را كه نشاندهاى بر سر راه بر كن

آفت تأخير خيرات به فردا

آمدن دوستان به بيمارستان جهت پرسش ذا النون مصرى رحمة الله عليه

فهم كردن مريدان كه ذا النون ديوانه نشد قاصد كرده است

رجوع به حكايت ذا النون رحمة الله عليه

امتحان كردن خواجه لقمان زيركى لقمان را

ظاهر شدن فضل و زيركى لقمان پيش امتحان كنندگان

تتمه حسد آن حشم بر آن غلام خاص

عكس تعظيم پيغام سليمان در دل بلقيس از صورت حقير هدهد

انكار فلسفى بر قرائت إن أصبح ماؤكم غورا

انكار كردن موسى

عتاب كردن حق تعالى موسى را

وحى آمدن موسى را

پرسيدن موسى از حق سر غلبه ظالمان را

رنجانيدن اميرى خفتهاى را كه مار در دهانش رفته بود

اعتماد كردن بر تملق و وفاى خرس

شرح مثنوى - شهيدى، سید جعفر - الصفحة ١٠٣ - تمامى قصه زنده شدن استخوانها به دعاى عيسى

تمامى قصّه زنده شدن استخوانها به دعاى عيسى ٧‌

خواند عيسى نام حق بر استخوان‌		از براى التماس آن جوان‌

حكم يزدان از پى آن خام مرد		صورت آن استخوان را زنده كرد

از ميان بر جَست يك شير سياه‌		پنجه‌اى زد كرد نقشش را تباه‌

كلّه‌اش بر كند مغزش ريخت زود		مغز جوزى كاندر و مغزى نبود

گر و را مغزى بُدى اشكستنش‌		خود نبودى نقص الّا بر تنش‌

گفت عيسى چون شتابش كوفتى‌		گفت ز آن رو كه تو زو آشوفتى‌

گفت عيسى چون نخوردى خون مرد		گفت در قسمت نبودم رزقِ خورد

ب ٤٦١- ٤٥٥ نام حق: اسم اعظم، نام بزرگ خدا.

التماس: درخواست توأم با اصرار.

خام مرد: به كمال نارسيده، نادان.

تباه كردن نقش: خرد كردن كالبد، كوفتن جسد.

جَوز: گوز، گردو. و اينجا استعارت از جسم است و مغز استعارت از روح و عقل.

جوزها بشكست و آن كآن مغز داشت‌		بعدِ كُشتن روحِ پاك نغز داشت‌
كُشتن و مردن كه بر نقش تن است‌		چون انار و سيب را بشكستن است‌

٧٠٧- ٧٠٦/ ١ رزقِ خَورد: روزى خوردن. شير از آن جهت خون مرد را نخورد كه روزى هر جاندار در اين جهان تا پايان زندگى طبيعى اوست و شير در زندگى از آن روزى برخوردار شده بود.

از اين بيتها بيان چند نكته مقصود است: يكى اينكه نادان بسا بود كه دست به كارى زند كه زيان او در آن است، چنان كه همراه عيسى در خواهش خود اصرار ورزيد، اكنون كه نام بزرگ خدا را به وى تعليم نمى‌دهد، خود آن نام را بخواند تا استخوانها زنده شود