سخنرانی - سخنرانی - الصفحة ٥٤٩ - رؤساي مذاهب أهل سنت ٠١

بسم الله الرحمن الرحيم

تاریخ : ٠٩ / ٠٨ / ٨٧

آقاي هدايتي

انگيزه پيدايش مذاهب اربعه اهل سنت چه بوده است؟

استاد حسيني قزويني

تشخيص و تبيين اينكه چرا اين مذاهب اربعه اهل سنت در جامعه پيدا شد، سخت است و نياز به تحقيق و بررسي عميقي دارد.

اولين پيشواي مذاهب اربعه، آقاي ابوحنيفه، متوفاي ١٥٠ هجري

دومين پيشوا، آقاي مالك بن انس، متوفاي ١٧٩ هجري

سومين پيشوا، آقاي شافعي، متوفاي ٢٠٤ هجري

چهارمين پيشوا، آقاي احمد بن حنبل، متوفاي ٢٤٠ هجري

اين ائمه اربعه، ٥/١ قرن يا ٥/٢ قرن با زمان ظهور اسلام فاصله دارند. اما اينكه چه عواملي دست به دست هم داد و چه بسترهايي در جامعه آن روز فراهم آمد تا اين مذاهب اربعه، رسميت و ظهور پيدا كرد؟

خيلي مختصر اشاره كنم كه ٦ نكته اساسي را بايد توجه كنيم و بدون توجه به اينها، تبيين و توضيح اين قضيه كه چگونه مذاهب اربعه در جامعه شكل گرفت، امكان پذير نيست:

نكته اول:

پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله و سلم) در عصر خود، تنها مرجع پاسخگوئي به مشكلات مردم بود؛ چه در حوزه سياست و چه در حوزه اخلاق و امور اجتماعي و ... .

نكته دوم:

از آنجايي كه نبي مكرم (صلي الله عليه و آله و سلم)، آخرين فرد از سلسله أنبياء (عليهم السلام) است كه با آمدنش، پرونده نبوتش براي هميشه مختومه شد و شريعت او، ناسخ تمام شرايع گذشته است و دين او، تا قيام قيامت، دين جاودانه است. لذا در طول حيات خودش، تكليف آينده امت و شريعت را مشخص كردند.

نكته سوم:

بحث انحراف جامعه اسلامي از اهل بيت (عليهم السلام) بود.

نكته چهارم:

علم و آگاهي جامعه، بر اينكه اهل بيت (عليهم السلام)، شايسته ترين افراد براي تبيين مسائل ديني و حراست و حفاظت از شريعت هستند.

نكته پنجم:

بني اميه، بزرگ عامل انزواي اهل بيت (عليهم السلام) بود.

نكته ششم:

وحشت بني عباس از گسترش فرهنگ شيعه و توجه توده مردم به وجود مقدس امام صادق (عليه السلام) و دانشگاهي كه او تأسيس و شاگرداني كه او تربيت كرده بود.

اگر به اين ٦ نكته بي توجهي كنيم، قطعا، تبيين اين مسئله كه مذاهب اربعه اهل سنت چگونه پيدا شد، امكان پذير نيست. من نسبت به برخي از اين نكات، توضيح مختصري عرض مي كنم و بعد نتيجه گيري مي كنم:

نبي مكرم (صلي الله عليه و آله و سلم) آينده جامعه اسلامي را مي ديد و خودش فرمود كه امت من بعد از من به ٧٣ فرقه متفرق خواهند شد و جز يك فرقه، همه آنها هلاك و وارد آتش جهنم خواهند شد. اختلاف ميان امت اسلامي براي نبي مكرم (صلي الله عليه و آله و سلم)، با الهام از منبع وحي، كاملا روشن و واضح بود؛ لذا آمدند در كنار قرآن، آخرين كتاب آسماني، اهل بيت خودش را به عنوان عِدل و هم طراز و هم سنگ قرار دادند و فرمودند كه اگر به كتاب خدا و اهل بيت (عليهم السلام) من تمسك كنيد، براي هميشه، از گمراهي بيمه خواهيد شد. يعني جدايي از قرآن يا اهل بيت (عليهم السلام)، مساوي است با ضلالت و گمراهي.

بارها هم عرض كرده ايم كه «حديث ثقلين»، در كتاب هاي معتبر اهل سنت آمده است. آقاي ابن كثير سلفي دمشقي صراحت دارد و مي گويد:

قد ثبت في الصحيح أن رسول الله (صلي الله عليه و سلم) قال في خطبته بغدير خم: إني تارك فيكم الثقلين كتاب الله و عترتي و انهما لن يقترفا حتي يرد علي الحوض

تفسير ابن كثير، ج٤، ص١٢٢

آقاي ناصر الدين الباني نسبت به اين قضيه، با كمال صراحت مي گويد: روايت صحيح است.

شرح الجامع الصغير، ج٢، ص٢١٧

نكته جالب توجه كه همه، به ويژه جوانان عزيز اهل سنت بايد توجه كنند، اين است كه پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله و سلم) فرمود:

فلا تقدموهما فتهلكوا و لا تقصروا عنهما فتهلكوا و لا تعلموهما فإنهما أعلم منكم

از قرآن و اهل بيت من پيشي نگيرد كه هلاك مي شويد و از آنها هم عقب نمانيد كه هلاك مي شويد. در پي اين نباشيد كه چيزي را به آنها ياد بدهيد، چون آنها از شما عالم ترند.

المعجم الكبير للطبراني، ج٣، ص٦٦ و ج٥، ص١٦٧- الدر المنثور للسيوطي، ج٢، ص٦٠ - مجمع الزوائد للهيثمي، ج٩، ص١٦٤ - كنزالعمال، ج١، ص١٨٨

اين يك مسئله كاملاً واضح و روشن است.

بعد از رحلت نبي مكرم (صلي الله عليه و آله و سلم) و انتقال ايشان به ملأ اعلي، مردم از اهل بيت (عليهم السلام) فاصله گرفتند. قبلا گفته ايم و إن شاء الله در آينده هم علت انحراف مردم از اهل بيت (عليهم السلام) را مفصل بازگو مي كنيم و مردم هم مي دانستند كه اهل بيت (عليهم السلام)، عالم ترين انسان هاي جامعه به سنت پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله و سلم) هستند.

آقاي ابن عبد البر از استوانه هاي علمي و رجالي اهل سنت در كتاب الاستيعاب في معرفة الاصحاب، ج٣، ص٤٠ با صراحت از ام المؤمنين عايشه نقل مي كند:

علي أعلم الناس بالسنة

علي، أعلم و آگاه ترين انسان ها به سنت پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله و سلم) است.

ابن عباس مي گفت:

عِلم من و عِلم ديگر صحابه، در برابر عِلم علي، همانند قطره اي است در برابر هفت دريا.

الاصابه لابن حجر عسقلاني، ج٢، ص٥٠٩ - حلية الاولياء لأبي نعيم، ج١، ص٦٥

خود خليفه دوم بارها مي گفت:

لو لا علي لهلك عمر

تأويل مختلف الحديث، ج١، ص١٦٢

علاوه بر اين، در همان عصر حاكميت بني اميه، مردم، علم و قطع داشتند بر اينكه تنها كساني كه شايستگي مرجعيت علمي و رهبري ديني را دارند، اهل بيت (عليهم السلام) هستند. اگر تاريخ امام سجاد (عليه السلام) را مطالعه كنيد - با اينكه ايشان كاملا در انزوا بود و رفت و آمدهايش تحت كنترل بود و جاسوسان بني اميه مراقب او بودند - وقتي شخصيت هاي بزرگ اهل سنت به امام سجاد (عليه السلام) مي رسند، آنچنان از او با عظمت نام مي برند كه موجب شگفتي همگان مي شود. آقاي مالك بن أنس مي گويد:

لم يكن في اهل البيت مثل علي بن الحسين

اهل بيت پيامبر، شخصيتي همانند امام سجاد (عليه السلام) را ندارند

سير اعلام النبلاء للذهبي، ج٤، ص٣٨٩

آقاي ابو زرعه كه از شخصيت هاي علمي و رجالي و از استوانه هاي اهل سنت است، با كمال صراحت مي گويد:

ما رأيت احدا كان افقه من علي بن الحسين

من فقيه تر از امام سجاد (عليه السلام) كسي را نديدم.

تاريخ مدينة دمشق لإبن عساكر، ج٤١، ص٣٧١

همچنين آقاي ذهبي، وقتي به علم و آگاهي امام سجاد (عليه السلام) مي رسد، مي گويد:

فقد كان أهلا للإمامة العظمي

سير اعلام النبلاء للذهبي، ج٤، ص٣٩٨

امام سجاد (عليه السلام) اهليت و شأنيت داشت براي تصدي امامت عظمي و رهبري بزرگ جامعه اسلامي.

هم چنين در رابطه با امام باقر (عليه السلام)، بزرگان اهل سنت با كمال صراحت، از تقوا و علم و آگاهي و فقاهت او سخن گفته اند و زبانزد عام و خاص بوده است. جالب اينكه آقاي فخر رازي، امام المشكّكين، درتفسيرش، ج٣٢، ص١٢٥، در چاپ قبلي و در چاپ دارالفكر بيروت، ج١٦ در ذيل آيه شريفه «إنا اعطيناك الكوثر» مي گويد:

فانظر كم قتل من اهل البيت، ثم العالم ممتليء منهم و لم يبق من بني أميّة في الدنيا أحد يعبأ به، ثم انظر كم كان فيهم من الأكابر من العلماء كالباقر و الصادق و الكاظم و الرضا (عليهم السلام)

با اينكه دودمان بني اميه تلاش كردند اهل بيت پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله و سلم) را بكُشند و از بين ببرند و نسل اهل بيت (عليهم السلام) را براي هميشه از صحنه گيتي بَركَنند، أما دنيا مملوّ از فرزندان پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله و سلم) و حضرت فاطمه زهراء (سلام الله عليها) است؛ ولي از بني اميه، يك نفر را هم نمي بينيم. ببين چه شخصيت هاي برجسته اي از اهل بيت (عليهم السلام) مانند امام باقر (عليه السلام) و امام صادق (عليه السلام) و امام كاظم (عليه السلام) و امام رضا (عليه السلام) است.

تفسير الرازي، ج٣٢، ص١٢٤

بني اميه، عاملي بودند براي انزواي اهل بيت (عليهم السلام). بردن نام حضرت علي (عليه السلام) در جامعه آن روز، جرم نابخشودني بود. به تعبير آقاي ابن حجر عسقلاني در تهذيب التهذيب كه در شرح حال آقاي رباح مي گويد:

كان بنو أمية إذا سمعوا بمولود اسمه علي قتلوه

تهذيب التهذيب لابن حجر، ج٧، ص٢٨١ - تهذيب الكمال للمزي، ج٢٠، ص٤٢٩ - سير أعلام النبلاء للذهبي، ج٥، ص١٠٢