پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٠٠ - دلايل قدرت بىپايان پروردگار

جازَ انْ يَتكثَّر أَثَرُهُ مَعْ وَحْدتِه، و انْ كانَ مُوجَباً فَذَهبَ الأكثَرُ الى استحالة تَكَثُّرِ مَعْلُولِه‌. [١]

و به اين ترتيب مركز بحث را فاعل موجب مى‌شمرد نه مختار، سپس استدلال قائلين به وحدت اثر را در فاعل موجب نقل كرده و رد مى‌كند. [٢]

در حقيقت تعميم دادن قاعده به فاعل مختار هيچ‌گونه دليلى ندارد و ادعاى محض است.

٣. از همه اينها گذشته قانون سنخيّت در ميان علّت و معلول حتّى در غير فاعل مختار نيز قابل ايراد است چرا كه اگر منظور سنخيّت از جميع جهات باشد چنين امرى در ميان واجب الوجود و ممكن محال است، ممكنات هرچه باشند با واجب الوجود از جهات زيادى متباين هستند، اگر سنخيّت را از تمام جهات شرط كنيم چگونه ممكن است موجودات مادى از غيرمادى سرچشمه بگيرند.

و اگر منظور سنخيّت اجمالى است اين معنا ميان خداوند و موجودات متكثر و متعدّد حاصل است، چرا كه همه داراى نوعى هستند و كمال‌اند و قطره ناچيزى از اقيانوس بى‌پايان كمالات خدا محسوب مى‌شوند.

٤. علاوه بر همه اينها مى‌توان گفت عالم خلقت با اين كه ظاهراً داراى موجودات متعدّد و متكثر است از يك نظر، يك واحد بيش نيست، و به تعبير ديگر جهان آفرينش همچون يك اقيانوس عظيم و بيكران است كه امواج و چين و شكن‌هاى فراوان بر سطح آنها ظاهر شده باشد، اين امواج و چنين شكن‌ها

[١]. كشف المراد، صفحه ٨٤.

[٢]. تلخيص از «نهاية الحكمة»، صفحه ١٦٦.