پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٠٧ - ازليّت و ابديّت خداوند

اقوامى مى‌آيند كه در مسائل دقّت و تعمق دارند، لذا سوره‌ قل هو اللَّه احد و آيات آغاز سوره حديد تا «عليم بذات الصدور» نازل فرمود [١] و نخستين آيه مورد بحث يكى از آن شش آيه است.

مى‌فرمايد: «اوست اوّل و آخر و پيدا و پنهان؛ و او به هر چيز داناست»: هُوَ الأَوَّلُ وَ الآخِرُ وَ الظّاهرُ وَ الْباطِنُ وَ هُوَ بِكُلِّ شَى‌ءٍ عَلِيْمٌ‌

در اين‌كه منظور از «اول» و «آخر» چيست؟ مفسّران تعبيرهاى گوناگونى دارند كه مفهوم آنها نزديك به هم است:

بعضى گفته‌اند: او اول است به دون ابتداء و آخر است بدون انتهاء.

و بعضى گفته‌اند: او اول است در آفرينش، و آخر است به روزى دادن.

و بعضى گفته‌اند: او آغازگر آغازها است و آخر آخرها.

و بعضى گفته‌اند: او اول است به ازليّت، و آخر است به ابديّت.

و بعضى گفته‌اند: او آغازگر است به نيكى و آخر است به عفو و بخشش. [٢]

ولى به هر حال مفهوم آيه آشكار است، و منظور از اول بودن همان ازليّت و آخر بودن همان ابديّت است، و لذا در نهج‌البلاغه آمده است‌ «لَمْ يَزَلْ اوَّلًا قَبْلَ الاشْياءِ بِلا اوَّلِيَّةِ و آخِرَاً بَعْدَ الاشْياءِ بِلانِهايَةٍ»: «او همواره اول بودن پيش از وجود اشياء، بى‌آن‌كه آغازى داشته باشد، و آخر است بى‌آن‌كه نهايتى داشته باشد». [٣]

[١]. «اصول كافى»، جلد ١، صفحه ٩١ (باب النسبه، حديث ٣)

[٢]. مجمع البيان، جلد ٩، صفحه ٢٣٠.

[٣]. نهج‌البلاغه طبق نقل نورالثقلين، جلد ٥، صفحه ٢٣٧- شايد در بعضى ازنسخ خطى هم باشد.