ادوار فقه ( فارسي ) - شهابی، محمود - الصفحة ١٤١ - ٧ - اوضاع عمومي در عهد دوم ١ - لزوم اطّلاع بر اوضاع عمومي براي فهم چگونگي ادوار فقه ٢ - حقيقت &#١٧١ حكومت مردم بر مردم &#١٨٧ در اسلام است ٣ - انطباق دو عصر از عهد دوم بر تمام زمان امويان و اوائل عباسيان

خدا و درود بر پيغمبر ( ص ) بدين عبارت القاء كرده است :
« امّا بعد ، فلا يدّعينّ مدّع الَّا على نفسه [١] . شغل من الجنّة « و النّار امامه ، ساع نجا ، و طالب يرجو و مقصّر فى النّار [٢] .
« . . ملك طائر بجناحيه و نبىّ اخذ الله بيده لا سادس . هلك « من ادّعى و ردى من اقتحم . اليمين و الشّمال مضلَّة و الوسطى الجادّة . . » اين خطبه در « نهج البلاغه » زير عنوان « و من خطبة له عليه السّلام لمّا بويع بالمدينة » به تفصيل آورده شده كه در طىّ آن چند جملهء فوق ، با تغييراتى ياد گرديده و در آغاز آن اين چند جمله است :
« ذمّتي بما اقول رهينة و انا به زعيم . انّ من صرّحت له العبر

[١] ابن ابى الحديد در شرح خود بر نهج البلاغه ، پس از اين كه اين مضمون را گفته است : « اين خطبه از جلائل و از مشهورات خطبه هاى على است كه همه مردم آن را روايت كرده‌اند و نسبت به آن چه سيد رضى آورده زياداتى داشته كه شريف رضى آنها را انداخته است » اين مضمون را گفته است : « و شيخ ما ابو عثمان جاحظ در كتاب « البيان و التبيين » همهء اين خطبه را چنان كه بوده آورده و آن را از ابو عبيده ، معمر بن مثنى روايت كرده كه نخستين خطبه امير المؤمنين على عليه السّلام در مدينه پس از بيعت به خلافت اين خطبه است : « لا يرعين مرع الَّا على نفسه » آنگاه پس از نقل همه اين خطبه و شرح جمله هاى مبهم آن در بارهء اين جمله چنين گفته است : « قوله : لا يرعين اى لا يبقين . ارعيت عليه‌اى ابقيت . يقول : من ابقى على الناس فانما ابقى على نفسه »
[٢] بنقل ابن ابى الحديد در اينجا كلمهء « ثلاثة و اثنان » بوده و چنين اراده شده كه مكلفان پنج گونه‌اند سه نوع ايشان : « ساعى » و « طالب » و « مقصر » و دو نوع ديگر : « ملائكه » و « انبياء » .