< فهرس الموضوعات > ١٥ - خاتمه :
١ - جلوگيري از پيروي ديگر مذاهب فقهي اسلامي < / فهرس الموضوعات > < فهرس الموضوعات > ٢ - انحصار مذاهب فقهي در همه ممالك اسلامي از زمان بيبرس به چهار مذهب مشهور و انحصار مذهب اصولي بمذهب اشعري < / فهرس الموضوعات > چهار مذهب و حرام بودن تقليد از ديگر مذاهب ، فتوى دادند و تا امروز كار بر همين منوال و همين قرار است » بىگمان مقريزى اين سخن را به لحاظ جمهور مسلمين گفته و گر نه مذهب « اباضيّه » هميشه در بلاد خودشان شرقا و غربا متداول و معمول بوده و هست و همچنين فقه شيعه در ايران و در ديگر كشورها از آن پيروى و طبق آن عمل شده و مىشود .
اين گفتهء مقريزى « و عقيدهء اشعرى » هم مورد نظر و محل تأمّل است زيرا حنفى - مذهبان در اصول عقائد از عقيدهء « ماتريدى » پيروى دارند مگر اين كه مراد مقريزى از اشعرى بودن ايشان همان معنى باشد كه سبكى اراده داشته و از اين پيش آن را بيان كرديم و گويا مقريزى از اين كه به حنابله ، با اين كه عقيدهء خاصّ دارند ، توجّه و اعتناء نكرده ، به واسطهء كمى افراد ايشان بوده است چنان كه از اين پيش گفتيم .
بايد اين بحث را خاتمه دهيم به ياد آورى اندازهء انتشار اين مذاهب در اين زمان در ميان جمهور اهل اسلام و در اين باره چون مدارك عربى كم است ناچار به مصادر و مآخذ فرنگيان استناد مىكنيم . پس به استناد اين مدارك و مآخذ مىگوييم :
هم اكنون بر مغرب اقصى و بر الجزاير و بر تونس و بر طرابلس مذهب مالكى غالب است چنان كه در اين بلاد جز عدهء كمى حنفى مذهب نيست كه ايشان از بقاياى خانواده هاى ترك و بيشترشان در تونس هستند و افراد خاندان امارت در تونس از ايشان است و از اين رو در مركز تونس كار قضا را حنفيان با شركت مالكيان تصدّى دارند و ليكن در ديگر شهرهاى تونس تنها قاضيان مالكى شغل قضا را متصدّى هستند . و در مركز تونس دو مفتى بزرگ است : يكى حنفى مذهب كه به لقب « شيخ الاسلام » خوانده مىشود و بر همه تقدّم و رياست معنوى دارد و ديگرى مالكى مذهب كه در درجهء دوم قرار دارد و بطور مساهله و مسامحه هم اكنون لقب « شيخ الاسلام » را بر او نيز اطلاق مىكنند .
و با همه كمى پيروان مذهب حنفى عادت بر اين جارى گشته و معمول چنين است