ادوار فقه ( فارسي ) - شهابی، محمود - الصفحة ٦٣ - ٤ - بازگويي فهرست ادوار فقه ١ - عهود چهارگانه ٢ - دو عصر عهد دوم ٣ - چهار عصر عهد چهارم

در زير عنوان اول ، احكام صادرهء در مكَّه ، كه از همهء آنها مهمتر نمازهاى روزانه است ، استقصاء شده و مناسبات آنها بيان گرديده است و در زير عنوان دوم احكام صادرهء در مدينه و اسباب و مناسبات آنها آورده شده است و احكامى از قبيل « ديه » و « قصاص » و « افزايش نماز در حضر » و « ميراث » و « اذان نماز » و « تحويل قبله » و « روزهء ماه رمضان » و « زكات فطر » و « جهاد » و « غنائم » و « خمس » و « نماز اضحى » و « وصيّت » و « حرمت خمر » و « وجوب حجّ » و غير اينها ياد گرديده و گاهى تعليل و توجيه نسبت بخصوصيات برخى از آنها به عمل آمده است .
دور دوم ، كه به مناسبت استنباط فروع از اصول مقررهء دور اوّل عنوان « دور تفريع » براى آن اصطلاح گرديده ، به چهار « عهد » اصلى انقسام يافته است : « عهد صحابه » تا سال چهلم هجرى ، « عهد تابعان » و اتباع تابعان و تابعان اتباع تا زمان « غيبت صغرى » ( سال دويست و شصت ٢٦٠ هجرى قمرى ) « عهد نوّاب اربعه » و سفراء چهارگانه تا « غيبت كبرى » ( سال سيصد و بيست و نه ٣٢٩ هجرى قمرى ) و « عهد غيبت كبرى » تا عصر حاضر ( قرن چهاردهم هجرى ) .
در « عهد صحابه » ابحاثى از اين قبيل آورده شده : « تعيين مدّت اين عهد ، از لحاظ ادوار فقه ، حالت عمومى در اين عهد - جمع قرآن و سنّت پيدا شدن « رأى » و « مشاوره » ، كه « قياس » و « اجماع » را مىتوان تا حدّى مولود از آن دو ، و مرحلهء تكامل فنّى و صناعى آنها دانست - فقيهان مشهور عهد صحابه - خصوصيات و مميّزات عهد صحابه ، و از آن جمله ده خصوصيّت آورده شده كه آخر آنها پديد آمدن خوارج و چگونگى تفقّه آنان و بر شمردن برخى از فقيهان و امامان به نام ايشان بوده است .
اينها مباحثى است كه در جلد اول طرح و در بارهء آنها بحث شده و مىتوان فهرست مجمل فوق را با تغييرى ديگر به وضع زير تحرير و تنظيم كرد :
تاريخ « ادوار فقه » در دور دوم ( دور تفريع ) بر چهار عهد اصلى اشتمال دارد بدين قرار :