ادوار فقه ( فارسي ) - شهابی، محمود - الصفحة ٣٢٣ - ١١ - فقاهت و فقيهان مشهور اسلامي در عصر اول از عهد دوم ( تابعيان ) ١ - توجيه از ميان رفتن مركز بودن مدينه براي فقاهت و تفرقه آن در سائر بلاد اسلامي

فقاهت و افتاء به وسيلهء مردم دين گستر سر برداشته و رو به بالش نهاده است . گروهى ديگر در مكَّه كه به مركز صدور و تشريع احكام نزديكتر و براى مركز دينى بودن مناسبتر بوده . جمعى در يمن و برخى در شام و عدّه‌اى در كوفه و فرقه‌اى در بصره و طايفه‌اى در خراسان و همچنين در ديگر شهرهاى مهمّ اسلامى بامر افتاء و تفقّه قائم و بعنوان « فقيه » مشهور گرديده‌اند .
باحث از تحوّلات و ادوار فقه را شايسته بلكه لازم و بايسته است كه اين فقيهان را خوب بشناسد و به طرز اجتهاد و بنيانگذارى فقاهت ايشان آشنا گردد و از علاقه و دلبستگى آنان به كار خويش آگاهى و اطلاع يابد و از اختلافات ميان آنان در مسائل و احكام ، كه خود نتيجهء اوضاع و احوال محيط است و در نتيجهء آن روش مخصوص و مكاتب خاص و ممتاز در تفقّه و اجتهاد بوجود آمده و كم و بيش بر جا مانده ، مستحضر گردد گر چه اين آگاهى و استحضار بر وجه كلَّى باشد نه بر وجه احاطه بر تمام مسائل جزئى و فروع شخصى ، بلكه شايد در زمان ما احاطه بر تمام مسائل مختلف فيها ميان همهء متفقّهان در همهء ازمنه و امكنه و اعصار و امصار ، امكان نداشته باشد يا لا اقل بسيار دشوار باشد .
از اين رو در اين اوراق ، مشاهير از فقيهان هر شهر مهمّ را ، كه در آن دوره بوده‌اند با رعايت طبقه به طورى كه در كتب بزرگان از دانشمندان اسلامى ، شيعه و سنّى آورده شده ، تقريبا طبق طبقه بندى كه در كتاب « طبقات الفقهاء » دانشمند مشهور ابو اسحاق شيرازى شافعى [١] مرتّب شده ، نقل مىكنم تا وضع فقه و طرز تفقّه در طىّ شناختن آن فقيهان مشهور ، در آن دوره ، تا حدّى دانسته و آن دورهء از فقه ، به دانستن و شناختن آن مشاهير و روشن شدن كار ايشان شناخته گردد .
بعلاوه فوائد بسيار ديگر هم ، كه بر اهلش آشكار است ، بر اين كار ، بار است

[١] ابراهيم بن على بن يوسف شيرازى ، كه نياى فيروزآبادى آبادى معروف ( صاحب قاموس ) است . شرح حال او در متن خواهد آمد .