ادوار فقه ( فارسي ) - شهابی، محمود - الصفحة ١٣٩ - ٧ - اوضاع عمومي در عهد دوم ١ - لزوم اطّلاع بر اوضاع عمومي براي فهم چگونگي ادوار فقه ٢ - حقيقت &#١٧١ حكومت مردم بر مردم &#١٨٧ در اسلام است ٣ - انطباق دو عصر از عهد دوم بر تمام زمان امويان و اوائل عباسيان

مقايسه خطبه هاى خلفا و گفته هاى معاويه براى اين كه تغيير عهد پيش با اين عهد از لحاظ وضع دينى كه بايد اساس وضع فقهى باشد بهتر دانسته شود خطبه هائى را كه از خلفاء راشدين در اوّل خلافت ايشان القاء شده و خطبه‌اى را كه معاويه در اوائل خلافت خود ايراد ساخته در اينجا مىآوريم تا با هم مقايسه و در نتيجه طرز تحوّل دو عهد سنجيده شود .
اين خطبه ها را از كتاب « العقد الفريد » ابن عبد ربّه مالكى فقيه كه هم از لحاظ زمان ، تقدّم دارد و از لحاظ اعتبار مورد اعتماد و استناد دانشمندان سنّى و شيعه است مىآوريم :
بنقل ابن عبد ربّه ، ابو بكر ، خليفهء اول در آغاز خلافت پس از حمد و ثناء بر خدا خطبه‌اى بدين عبارت ايراد كرده است :
« . . أيّها النّاس ! انّي قد وليت عليكم و لست بخيركم فإن « رأيتموني على حقّ فأعينونى و ان رأيتموني على باطل فسدّدوني « اطيعونى ما اطعت الله فيكم فاذا عصيته فلا طاعة ليس عليكم . الَّا انّ « أقواكم عندى ، الضّعيف حتّى آخذ الحقّ له ، و اضعفكم عندى ، « القوىّ حتّى آخذ الحقّ منه . اقول قولى هذا و استغفر الله لي « و لكم » .
عمر ، خليفه دوم ، هنگامى كه به خلافت رسيده به منبر بر آمده و پس از حمد و ثناء خدا چنين گفته است :