اين در واقع يكى از مراحل سلوك راهيان الى اللّه است كه آن را مرحله «معاقبه» مى‌نامند كه بعد از مراحل «مشارطه» و «مراقبه» و «محاسبه» قرار دارد؛ يعنى صبحگاهان كه برنامه تازه‌اى را در زندگى خود شروع مى‌كنند با نفس خويش شرط مى‌كنند كه از هرگونه گناه بپرهيزد. سپس در طول روز مراقب آن هستند و شبانگاه قبل از آنكه به بستر استراحت بروند به حساب اعمال روزانه رسيدگى مى‌كنند و اگر خلافى از آنها سرزده بود نفس خود را مجازات مى‌كنند. به اين صورت كه او را از آنچه به آن تمايل دارد موقّتا باز مى‌دارد؛ مثلا از غذاى خوب، بستر نرم، خواب كافى و مانند آن محروم مى‌سازد تا نفس سركش رام گردد و براى روزهاى آينده در مسير اطاعت خداوند قرار گيرد. اين برنامه براى تهذيب نفس، بسيار مؤثر و كارساز است و به يقين هرگاه انسان مدّتى بر آن مداومت كند، آثار و بركات عجيب آن را در جان و روح خويش مى‌بيند.

در ادامه اين سخن به چهار وصف مهم ديگر اشاره كرده، مى‌فرمايد: «روشنى چشم او در چيزى است كه زوال در آن راه ندارد و زهد و بى‌اعتنايى‌اش نسبت به چيزى است كه بقا و دوامى در آن نيست. علم را با حلم مى‌آميزد و گفتار را با كردار»؛ (قرّة عينه فيما لا يزول، و زهادته فيما لا يبقى، يمزج الحلم بالعلم، و القول بالعمل).

تعبير به‌ «قرّة عينه» با توجه به اينكه «قرّه» در اصل از ريشه «قرّ» (بر وزن حرّ) به معناى سردى گرفته شده و عرب معتقد بوده كه اشك شوق همواره سرد و خنك و اشك غم داغ و سوزان است، اين تعبير در جايى گفته مى‌شود كه مايه شادى و خوشحالى است و معادل آن در فارسى «چشم‌روشنى» است. به اين ترتيب مفهوم جمله بالا اين است كه چشم پرهيزگاران به جهان آخرت روشن است، زيرا جهانى است پايدار و برقرار، همان‌گونه كه قرآن مجيد درباره بهشتيان مى‌گويد: «خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ» [١] و نيز مى‌فرمايد: « «فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزاءً بِما»

[١]. هود، آيه ١٠٧.