پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٥٧٣ - شرح و تفسير دوازده وصف ديگر

گذشت خطاها و لغزش‌هايى باشد، سخن از خوف آنها به ميان آمده و لذا به ما دستور داده شده است كه شب هنگام قبل از آنكه به بستر استراحت رويم، استغفار كنيم. در حديثى از امام صادق عليه السّلام مى‌خوانيم: «من استغفر اللّه حين يأوي إلى فراشه مأة مرّة تحاتت ذنوبه كما يسقط ورق الشّجر؛ كسى كه شب هنگام وقتى به بستر استراحت مى‌رود يك‌صد مرتبه استغفار كند، گناهان او فرومى‌ريزد آن‌گونه كه برگ درختان (هنگام پاييز) فرومى‌ريزد». [١]

و از آنجا كه روز آغاز فعاليتى نوين و اعمال صالح جديدى است فعاليتى كه بايد با اميد آغاز گردد تجلى‌گاه صفت رجا و شادمانى است.

در اينكه ميان فضل و رحمت چه تفاوتى است مفسّران قرآن در ذيل آيه‌ «قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ» [٢] گفت‌وگو بسيار دارند؛ بعضى فضل الهى را اشاره به نعمت‌هاى ظاهرى و مادى و رحمت را اشاره به نعمتهاى باطنى و معنوى دانسته‌اند و بعضى ديگر فضل را آغاز نعمت و رحمت را دوام نعمت دانسته‌اند. اين احتمال نيز داده شده كه فضل اشاره به نعمت عام پروردگار به همه انسانها و رحمت اشاره به رحمت ويژه مؤمنان است.

البتّه اين تفسيرها منافاتى باهم ندارند و ممكن است در مفهوم عبارت بالا گنجانيده شوند.

آن‌گاه امام عليه السّلام به بيان ديگر از اوصاف برجسته انسان پرهيزگار كه در ارتباط با تهذيب نفس و خودسازى است، پرداخته، مى‌فرمايد: «هرگاه نفس او در انجام وظايفى كه از آن ناخشنود است سركشى كند، او نيز از آنچه نفس دوست دارد محرومش مى‌سازد»؛ (إن استصعبت‌ [٣] عليه نفسه فيما تكره لم يعطها سؤلها فيما تحبّ).

[١]. وسائل الشيعة، جلد ٤، صفحه ١٠٢٨، حديث ٧.

[٢]. يونس، آيه ٥٨.

[٣]. «استصعب» از «صعوبت» گرفته شده و «استصعاب» به معناى مشكل شدن و زير بار نرفتن است.