شرح مثنوى - شهيدى، سید جعفر - الصفحة ٢٤٩ - فرمودن والى آن مرد را كه اين خار بن را كه نشاندهاى بر سر راه بر كن

ب ١٢٤٥- ١٢٣٨ خسته گشتن: آسيب ديدن.

رَسان: (صفت فاعلى در معنى مفعولى) رسيده.

درِ خيبر: استعارت از خوى بد. خيبر نام ناحيتى است در ١٨٠ كيلو مترى مدينه بر سر راه شام. در آن جا قلعه‌هايى بود كه يهوديان در آن جاى داشتند و زمينهاى آن ناحيت را زراعت مى‌كردند. در سال هفتم هجرى بر اثر خيانتى كه از آنان ديده شد رسول ٦ لشكر بدان جا برد و امير مؤمنان (ع) در آن لشكركشى قلعه خيبر را فتح كرد. (خيبر:

واژه‌اى عبرى و به معنى قلعه است.) گُلبن: استعارت از مرشد و راهنماى كامل.

جحيم: دوزخ.

نورت نارم را ربود: مأخوذ است از حديث «تَقُولُ النَّارُ لِلمُؤمِنِ جُز يا مُؤمنُ فَقَد أَطفَأَ نُورُكَ لَهَبِى.» (احاديث مثنوى، ص ٥٢). و در بحار از لعلى بن منبّه، از رسول خدا (مرفوعاً) همين روايت آمده است. (بحار الانوار، ج ٨، ص ٢٤٩) گاه خوى بد در آدمى چنان ريشه دواند كه خود از بدى خوى خويش بى‌خبر ماند.

ديگران از او آسيب بينند و او آگاه نه. ليكن اگر در كار خود آگاه باشد و تأمل كند، تواند شد كه بر بدى خوى خويش واقف گردد. در اين صورت علاج آن از دو راه ممكن است، يكى به طريق رياضت و به گفته غزالى، آن اين است كه «هر چه آن خلق وى را مى‌فرمايد وى خلاف آن همى‌كند كه شهوت را جز مخالفت نشكند و هر چيزى را ضد وى بشكند.» (كيمياى سعادت، ج ٢، ص ١١) يا آن كه صاحب نفسى دست او را گيرد تا از بركت تعليم وى آن خوى بد از وى برود.