شرح مثنوى - شهيدى، سید جعفر - الصفحة ٤٥ - اندرز كردن صوفى خادم را در تيمار داشت بهيمه و لا حول خادم

حضور يار موافق در حالت مراقبه، همانند دفتر ياد آور وظيفه مراقبت كننده است.

ب ١٥٩- ١٥٨ سَواد: سياهى، خط، نبشته. سَواد حرف: گويا گرفته از سخن شمس است كه «مَنِ اتَّبَعَ السَّوادَ فَقَد ضَلَّ.» (مقالات شمس، ج ٢، ص ٢٦) اسپيد: نورانى، روشن به نور الهى.

زاد: توشه، و در اين بيت به معنى آن چه موجب تعليم و راهنمايى باشد.

آثار قلم: كنايت از كتاب و دفتر.

آثار قَدم: نشانه‌هاىِ پا، و مقصود در پى رفتن و پا بر جاى پاى راهنما نهادن است.

در اين بيتها فرق دو گونه علم بيان شده است يكى علمى كه از طريق خواندن و اكتساب به دست آيد، و ديگر علمى كه از راه مجاهدت و رياضت تحصيل شود. در طريق نخست مبتدى بايد نزد معلم زانو زند و درسها را مرتبت به مرتبت فرا گيرد تا به كمال رسد و آن گاه براى حل مشكلات و رسيدن به واقع، عقل را راهنماى خود سازد و با راهنمايى عقل به حقيقت برسد. و طريق ديگر تهذيب نفس است و روشن كردن ضمير با رياضت تا حقايق در آن نقش بندد.

صوفيان علم نخستين را براى رسيدن به حقيقت كافى نمى‌دانند و مى‌گويند بايد با راهنمايى مرشد به رياضت پرداخت و چون كامل گشتى به مقصود خواهى رسيد. مولانا در دفاتر ششگانه مثنوى فرق اين دو علم و مزيت علم حضورى را بر حصولى بيان كرده است.

٢٦٤، ٢٦١/ ٦ و در باره عقل جزئى گويد: