شرح مثنوى

دفتر دوم

پيش گفتار شارح

مقدمه مولانا

هلال پنداشتن آن شخص خيال را در عهد عمر

دزديدن مارگير مارى را از مارگيرى ديگر

التماس كردن همراه عيسى

اندرز كردن صوفى خادم را در تيمار داشت بهيمه و لا حول خادم

بسته شدن تقرير معنى حكايت به سبب ميل مستمع به استماع ظاهر صورت حكايت

التزام كردن خادم تعهد بهيمه را و تخلف نمودن

گمان بردن كاروانيان كه بهيمهى صوفى رنجور است

يافتن شاه باز را به خانه كمپير زن

حلوا خريدن شيخ احمد خضرويه جهت غريمان به الهام حق تعالى

ترسانيدن شخصى زاهدى را كه كم گرى تا كور نشوى

تمامى قصه زنده شدن استخوانها به دعاى عيسى

خاريدن روستايى در تاريكى شير را به ظن آن كه گاو اوست

فروختن صوفيان بهيمه مسافر را جهت سماع

تعريف كردن مناديان قاضى، مفلس را گرد شهر

شكايت كردن اهل زندان پيش وكيل قاضى از دست آن مفلس

ملامت كردن مردم شخصى را كه مادرش را كشت به تهمت

امتحان پادشاه به آن دو غلام كه نو خريده بود

به راه كردن شاه يكى را از آن دو غلام و از اين ديگر پرسيدن

قسم غلام در صدوق و وفاى يار خود از طهارت ظن خود

حسد كردن حشم بر غلام خاص

گرفتار شدن باز ميان جغدان به ويرانه

كلوخ انداختن تشنه از سر ديوار در جوى آب

فرمودن والى آن مرد را كه اين خار بن را كه نشاندهاى بر سر راه بر كن

آفت تأخير خيرات به فردا

آمدن دوستان به بيمارستان جهت پرسش ذا النون مصرى رحمة الله عليه

فهم كردن مريدان كه ذا النون ديوانه نشد قاصد كرده است

رجوع به حكايت ذا النون رحمة الله عليه

امتحان كردن خواجه لقمان زيركى لقمان را

ظاهر شدن فضل و زيركى لقمان پيش امتحان كنندگان

تتمه حسد آن حشم بر آن غلام خاص

عكس تعظيم پيغام سليمان در دل بلقيس از صورت حقير هدهد

انكار فلسفى بر قرائت إن أصبح ماؤكم غورا

انكار كردن موسى

عتاب كردن حق تعالى موسى را

وحى آمدن موسى را

پرسيدن موسى از حق سر غلبه ظالمان را

رنجانيدن اميرى خفتهاى را كه مار در دهانش رفته بود

اعتماد كردن بر تملق و وفاى خرس

شرح مثنوى - شهيدى، سید جعفر - الصفحة ٢٣٢ - گرفتار شدن باز ميان جغدان به ويرانه

(زخرف، ٣١)

هر رسول شاه بايد جنس او		آب و گل كو خالق افلاك كو
مغز خر خورديم تا ما چون شما		پشّه را داريم هم راز هما

٢٧٣٥- ٢٧٣٤/ ٣ پيمبران مى‌گفتند از عذاب خدا بترسيد و با ما در ميفتيد و آنان مى‌گفتند، نشان آن كه خدا شما را قدرتى فزون‌تر از ما داده است، كو؟

گفت باز ار يك پر من بشكند		بيخِ جُغدستان شهنشه بر كند

چغد چه بود خود اگر بازى مرا		دل برنجاند كند با من جفا

شه كند توده به هر شيب و فراز		صد هزاران خرمن از سرهاى باز

پاسبان من عنايات وى است‌		هر كجا كه من روم شه در پى است‌

در دل سلطان خيال من مقيم‌		بى‌خيال من دل سلطان سقيم‌

چون بپرّاند مرا شه در روش‌		مى‌پرم بر اوج دل چون پرتوش‌

همچو ماه و آفتابى مى‌پرم‌		پرده‌هاى آسمانها مى‌درم‌

روشنىِّ عقلها از فكرتم‌		انفطار آسمان از فطرتم‌

بازم و حيران شود در من هما		جغد كه بود تا بداند سِرِّ ما؟

شه براى من ز زندان ياد كرد		صد هزاران بسته را آزاد كرد

يك دمم با جغدها دمساز كرد		از دم من جغدها را باز كرد

ب ١١٥٩- ١١٤٩ سَقيم: بيمار.

رَوَش: حرف پيش از علامت اسم مصدر را به ضرورت و براى همسان بودن قافيه به فتحه بايد خواند.

بر اوج دل پريدن: به منتهاى سير و سلوك رسيدن. اگر عنايت الهى يار شود، سالك رهوار شود.

انفطار: شكافته شدن، آفريده شدن. و در آن تلميحى است به حديث «لَولاكَ لَما خَلَقتُ الأفلاكَ.» هما: مرغ افسانه‌اى كه گويند بر سر هر كس سايه افكند به پادشاهى مى‌رسد.