بر بال انديشه - انصاريان، شيخ حسين - الصفحة ٢٠٢ - مسلمانان پايهگذاران علوم مختلف

مى‌آيد. البته اقوامى در دنيا يافت مى‌شوند كه مى‌توانند در اين خصوص با مسلمانان هم دوشى نموده و در رديف آنان قرار گيرند؛ ولى نمى‌توان قومى را در اين ميانه پيدا كرد كه در اين امر بر آنها تقدم حاصل كرده باشند.

آنها هرگاه شهرى را فتح مى‌كردند، اولين اقدامى كه از خود نشان مى‌دادند ساخت «مسجد» و «آموزشگاه» بود.

در شهرهاى بزرگ، آموزشگاه‌هاى زيادى وجود داشته چنان كه «بنجامن تودل» كه در سال ١١٧٣ ميلادى وفات كرده مى‌نويسد: من فقط در اسكندريه ٢٠ آموزشگاه را ديدم كه داير بوده است.

علاوه بر آموزشگاه‌هاى عمومى در بغداد، قاهره، طليطله و قرطبه، دانشگاه‌هايى تأسيس كرده بودند كه در آنها لابراتوار، رصدخانه، كتابخانه، و ساير آلات و اداوات تحقيق وجود داشت، چنان كه در اندلس هفتاد كتابخانه عمومى موجود بوده است.

به موجب اقوال مورخين اسلام در «قرطبه» كتابخانه «الحاكم دوم» ٦٠٠ هزار جلد كتاب وجود داشت كه ٤٤ جلد آن مخصوص فهرست كتابخانه بوده است، در اين مورد چه زيبا گفته‌اند كه: «شارل عاقل» در ٤٠٠ سال بعد از تأسيس آن كتابخانه، وقتى كتابخانه دولتى پاريس را تأسيس كرد، بعد از زحمات زيادى، فقط توانست ٩٠٠ جلد كتاب جمع‌آورى كند، كه يك ثلث آن كتاب‌هاى مذهبى بوده است»[١].

آن روزها كه هنوز صنعت چاپ اختراع نشده بود و كاغذ به اين ارزانى و فراوانى در دسترس نبود، بزرگان اسلام كتابخانه‌هاى معتبر و معظمى از نظر معارف خواهى و فرهنگ دوستى تأسيس كرده بودند، كه شمار كتابخانه‌ها

[١] - تمدن اسلام و عرب: ٥٥٧.