ذكر به هر معنايى كه باشد ممكن است زبانى يا قلبى باشد. اگر قرآن را« ذكر» گفته‌اند به اين خاطر است كه حقايقى را بازگو مى‌كند كه مايه يادآورى، بيدارى و آگاهى است.

در پاسخ به اين سؤال كه چرا قرآن« ذكر» است مى‌توان گفت: از آنجا كه انسان موجودى است فراموش كار و ممكن است بر اثر تمايلات و غرايز درونى دچار فراموشى شود؛ قرآن به عنوان مهمترين عامل يادآورى، او را به ذكر و ياد سوق مى‌دهد.

توضيح اين كه:« انسان» اشرف موجودات عالم است و در شرافت و برترى، موجودى به پاى او نمى‌رسد. بى‌ترديد هدف از خلقت اين موجود ناشناخته و برترى دادن او بر تمام موجودات عالم، هدف و غرض مقدّسى است، اين غرض مقدّس كه در روايات از رسيدن به« كمال» ياد شده است آدمى را بسوى مقصد كشانده و يكه‌تاز ميدان حكومت حضرت حق مى‌كند. خداى متعال انسان را براى جانشينى خويش آفريد و نداى انّى جاعِلٌ فِى الْأرْضِ خَليْفةً را بر تارك كارنامه خلقتش نقش بست.

اين انسان با تمام امتيازاتى كه دارد، داراى غرايز و تمايلاتى است كه تعطيل يا تحريك آن، او را از رسيدن به مقصد باز مى‌دارد. آنچه مهم است« تعديل» آن غرايز است كه مى‌تواند ارزش‌هاى درونى و شخصيّت بالقوه‌اش را به فعليت برساند.

بى‌ترديد ظواهر دنيا و ماديّات توجه انسان را از آن مقام شامخى كه برايش در نظر گرفته شده است، جلب موقعيّت‌هاى كاذب و باطل مى‌نمايد. اينجاست كه« قرآن» به عنوان مهمترين فاعل ايجاد انگيزه و تحريك او، انسان را از فراموشى به« ذكر» و ياد مى‌كشاند.

به بيان ديگر: اين طبيعت دنياست كه انسان را در ورطه محبّت خود غرق مى‌نمايد، دنيا مقام و موقعيّت انسان را به فراموشى سپرده و غفلت از خود را به او مى‌بخشد، خودفراموشى مساوى با خدافراموشى و برابر با سقوط از قلّه غرورانگيز انسانيّت است، با توجه به بيان فوق، قرآن به عنوان مهمترين ذكر و ياد، انسان را از خودفراموشى و عدم توجه به مقام و موقعيت والاى خود بازمى‌دارد و مدام او را به يادآورى مقام والاى كرامت و شرافت تشويق كرده و آثار خسارت بار غفلت را گوش زد مى‌نمايد.

به هر روى، اطلاق« ذكر» بر قرآن به خاطر اين است كه قبل از هر چيز انسان را متذكر و بيدار مى‌نمايد و حقايقى را كه انسان به طور اجمال و فطرتاً دريافته است با وضوح و تفصيل شرح مى‌دهد.