ترجمه و شرح مصباح الشريعة - گيلاني، عبدالرزاق - الصفحة ٣٨٨ - باب شصت و دوم در باره علم

و صدّقه تقواه‌

مى‌فرمايد كه: عالم حقيقى كسى است كه كردار او گواهى دهد به علم او. يعنى:

عملهاى نيكو و پسنديده از او صادر شود و شغل و كار او محمود باشد. و نيز تقوى مصدّق او باشد بر علم. يعنى: با وجود عمل صالح، بايد متّقى و پرهيزگار هم باشد.

لا لسانه و مناظرته و معادلته و تصاوله و دعواه‌

نه آنكه زباندار باشد و با وجود جهل و نادانى، از زور زبان و حرّافى، بر اكثر فائق آيد و دعوى دانش و علم كند و از عمل عارى باشد و در تحت آيه كريمه:

لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ‌ (صف- ٢)، مندرج باشد.

و لقد كان يطلب هذا العلم في غير هذا الزّمان من كان فيه عقل، و نسك و حياء و خشية

يعنى: در زمان سابق، طلب علم نمى‌كرده‌اند مگر كسانى كه از اهل عقل و عبادت و حيا و خشيت بوده‌اند.

و انا ارى طالبه اليوم من ليس فيه من ذلك شي‌ء

و من مى‌بينم در اين زمان، طلب‌كننده علم جماعتى را كه در ايشان، هيچ يك از صفات مذكوره نيست.

و المعلّم يحتاج إلى عقل و رفق و شفقة و نصح و حلم و صبر و بذل‌

يعنى: در معلّم چند صفت بايد باشد، تا استفاده علم از او به وجه اكمل ميسّر شود.

اوّل آنكه- عاقل باشد. يعنى آنچه تعليم مى‌دهد از روى دانش باشد، نه از روى شكّ و وهم.

دوم آنكه- صاحب رفق و ملايمت باشد، كه اگر متعلّم در تحقيق مسأله ايستادگى نمايد، غيظ و خشم بر او استيلا نيابد.