ترجمه و شرح مصباح الشريعة - گيلاني، عبدالرزاق - الصفحة ٥٣

يعنى: نشانه هدايت و به راه حقّ بودن، اتيان به اوامر و باز ايستادن از مناهى است، و نشانه گمراهى و ضلالت، انحراف از طاعت و اتيان به مناهى است. مراد از «ضلالت» به قرينه «هدايت»، خروج از ايمان است، و دلالت دارد كه عاصى در حين عصيان، مؤمن نباشد. چنان كه حديث:

«الزّانى لا يزنى و هو مؤمن».

، و حديث:

«الزّانى حين يزنى خرج منه روح الايمان».

، دلالت بر او دارد، مگر آنكه به قرينه لفظ «روح» و فقره آينده، حمل كنيم ايمان را به ايمان كامل.

و اصلهما من الذّكر و الغفلة.

اصل و اساس «هدايت» و «ضلالت»، به ياد خدا بودن و غافل از او بودن است.

چنان كه در قرآن عزيز مذكور است كه: وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا (عنكبوت- ٦٩)، يعنى: كسانى كه جهاد مى‌كنند با نفس خود، در راه من و در پى اصلاح خويش هستند، من توفيق مى‌دهم ايشان را به راه راست و مى‌رسانم ايشان را به راه راست. و امّا بودن غفلت، مورث ضلالت و بودن او اساس غوايت و شقاوت، ظاهر است. چرا كه غفلت از جناب احديّت، موجب كم اهتمامى به شرع است، كم اهتمامى به شرع، عين ضلالت است و گمراهى.

فاجعل قلبك قبلة للسانك‌

يعنى: بگردان دل خود را قبله زبان خود. يعنى: هر چه مى‌خواهى بگوئى پيش از گفتن، رجوع كن به دل خود و او را به او عرض كن، كه او محك تميز ميان صحّت و فساد است. اگر دل، حكم كرد كه مى‌توان گفت، بگو، «و إلّا فلا»، چنان كه كلام بلاغت انجام:

«لسان العاقل وراء قلبه».

، يعنى: زبان عاقل، عقب دل او است، يعنى:

عاقل هر چه مى‌گويد، اوّل به دل عرض مى‌كند، اگر شايسته گفتن مى‌داند، مى‌گويد و گر نه، نه. دلالت صريح بر اين دارد:

لا تحرّكه إلّا باشارة القلب و موافقة العقل و رضى الايمان‌

يعنى حركت مده زبان خود را، مگر به اشاره دل و تجويز عقل و رضاى ايمان.