ترجمه و شرح مصباح الشريعة - گيلاني، عبدالرزاق - الصفحة ٧٩ - باب هشتم در تعريف مسواك كردن

نماز شب و استغفار كردن در سحرها. پس يكى از فوايد مسواك، اين است كه در حين مسواك كردن، از اين معنى غافل نباشد و به خود بگويد كه: هر گاه تو ظاهر خود را از كثافت چرك، پاكيزه و طاهر مى‌كنى تا سبب نفرت مردم نباشد، پس دل، كه محلّ تجلّيات حقّ است و مورد حقايق و معارف الهى است، اولى است به تطهير و تنظيف از چرك معاصى و ذنوب، پس در پى اصلاح خود شود، و در توبه و انابه تقصير نكند.

و طهّر ظاهرك و باطنك من كدورات المخالفات، و ركوب المناهى كلّها، خالصا للَّه تعالى‌

اين نيز تأكيد سابق است. يعنى: پاك كن ظاهر و باطن خود را، از كدوراتى كه به سبب ارتكاب معاصى، بهم رسيده است، پاك كردنى از روى اخلاص و اعتقاد درست و محض از براى تقرّب به جناب او.

فانّ النّبىّ صلّى اللَّه عليه و آله اراد باستعمالها، مثلا لأهل اليقظة

يعنى: به درستى و راستى كه مراد حضرت پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله از استعمال كردن مسواك، و تأكيد بر آن، نيست مگر مثلى از براى اهل بصيرت، كه از خواب غفلت، بيدارى داشته باشند، تا از اين طهارت صورى، به طهارت معنوى و از اين نظافت جسمانى، به نظافت روحانى، منتقل شوند. چنان كه مى‌فرمايد:

و هو انّ السّواك نبات لطيف نظيف، و غصن شجر عذب مبارك، و الاسنان خلق، خلقه اللَّه تعالى في الخلق آلة و اداة للمضغ، و سببا لاشتهاء الطّعام و اصلاح المعدة، و هي جوهرة صافية تتلوّث بصحبة تمضيغ الطّعام، و تتغيّر بها رائحة الفم، و يتولّد منها الفساد في الدّماغ‌

اين فقره، اشاره است به طريق انتقال از ظاهر به باطن و از صورت به معنى و از محسوس به معقول. مى‌فرمايد كه: چوب مسواك، چوبى است لطيف و شاخ‌