ترجمه و شرح مصباح الشريعة - گيلاني، عبدالرزاق - الصفحة ٨٠ - باب هشتم در تعريف مسواك كردن

درخت مباركى است. و دندان را حكيم على الاطلاق، به حكمت كامله خود، خلق كرده است در حيوان، تا آلت جائيدن غذا باشد و به سبب آن، آسان شود هضم طعام در معده و موجب اصلاح معده باشد. و دندان در اصل خلقت، جوهرى است در نهايت صفا و جلا، و به تقريب جائيدن طعام چركين و كثيف مى‌شود و به سبب كثافت او، عفونت دهن بهم مى‌رسد. و عفونت دهن، موجب فساد دماغ است.

يعنى: هر گاه مسواك كرد مؤمن زيرك، به چوب لطيف مسواك و ماليد او را بر جوهر صاف پاك كه دندان است، بر طرف مى‌شود از دندان، چرك و كثافت و به صفت اصلى كه صفا و جلا است، عود مى‌كند. و همچنين دل مؤمن در اصل خلقت و پيش از ارتكاب معاصى، در غايت صفا و جلا است و از كدورات جسمانى و تعلّقات شهوانى و غواشى هيولانى، عارى و مجرّد است و به سبب مجاورت با بدن ظلمانى و اشتغال به تعلّقات جسمانى، ظلمت و تيرگى بهم رسانيده و مثل دندان چركين، چركين شده و از غذاى اصلى و قوت روحانى كه ذكر خدا و به ياد او بودن است، دور مانده. و اين دل را به اصطلاح عرفا «دل منكوس» مى‌گويند و عود اين دل منكوس، به صفا و جلا نمى‌شود، مگر به مصقل توبه و پشيمانى و ريختن آب حسرت از چشم گريانى، و به اين معنى اشارت كرد كه:

كذلك خلق اللَّه القلب طاهرا صافيا، و جعل غداءه الذّكر و الفكر و الهيبة و التّعظيم، و اذا شيب القلب الصّافى في تغذيته بالغفلة و الكدر، صقل بمصقلة التّوبة و نظّف بماء الانابة، ليعود على حالته الاولى و جوهرته الاصليّة الصّافية

يعنى: همچنين خلق كرده است حكيم على الاطلاق، دل آدمى را مثل دندان در اصل خلقت، پاك و صاف و منزّه از ظلمت و تيرگى، و گردانيده غذاى او را در اصل خلقت، ذكر و فكر جناب خودش، و از عظمت و بزرگوارى او غافل نبودن. و هر گاه آلوده شد اين جوهر لطيف صاف، به مجاورت بدن ظلمانى به كثافت و