ترجمه و شرح مصباح الشريعة - گيلاني، عبدالرزاق - الصفحة ٥٣٦ - باب هشتاد و هشتم در خوف و رجاء

مى‌فرمايد كه: خوف الهى منقسم مى‌شود به دو قسم: يكى خوف ثابت و يكى خوف معارض.

امّا خوف ثابت، خوفى است كه مركوز است در طبع، و خائف به مقتضاى اين خوف كه اتيان به اوامر و اجتناب از مناهى است، عمل مى‌كند و مسامحه كه از توابع رجاء است از او ناشى نمى‌شود و به سبب عدم معارضه خوف با رجا، تزلزل و اضطراب بهم نمى‌رساند. اين چنين خوف بلا شكّ منتج مغفرت است.

و امّا خوف معارض هر چند گاهى معارضه با رجا مى‌كند و به سبب معارضه در اساس خوف، تزلزل بهم مى‌رسد. امّا به ملاحظه مرجّحات خوف، خوف معارض هم راجع به خوف ثابت مى‌شود و مثل او مورث نجات مى‌شود.

و در بعضى از نسخه‌ها، بجاى «ثابت»، «ثانى» است و بنا بر اين نسخه، معنى چنين مى‌شود كه: خوف معارض، در هر معارضه مورث خوف ديگر است و چون صرفه و غبطه در رعايت خوف، بيشتر است و احتياط نيز با او است، در هر مرتبه‌اى از مراتب معارضه خوف با رجا، گويا خوف ديگر بهم مى‌رسد. و «ثانى» را بايد حمل كرد بر برابر اوّل، تا با ثالث و رابع و فوق جمع تواند شد.

و الرّجاء رجاءان، عاكف و باد، فالعاكف منه يقوّى نسبة المحبّة، و البادى منه يصحّح اصل العجز و التّقصير و الحياء

مى‌فرمايد كه: رجا هم مثل خوف، منقسم است به دو قسم: يكى رجاى عاكف، دوم رجاى بادى.

رجاى عاكف، رجايى است كه صفت رجا از براى صاحب رجا، ملكه و جبلّى باشد و اين صفت در او راسخ باشد. مثل رسوخ بديهيّات اوّليّه، و چون دانستى كه بناى صفت رجا بر صفت محبوبيّت است، چنان كه بناى خوف بر صفت قهّاريّت است. پس قوّت رجا موجب قوّت نسبت محبّت است.

و رجاى بادى، رجايى است كه در مرتبه حال است و به مرتبه ملكه نرسيده و مصحّح رجايش غير اظهار عجز و تقصير نيست، يعنى: راه به عجز و تقصير خود