پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٨٦ - رحمت واسعه الهى در احاديث اسلامى

«حَسَبَ» (بر وزن نسب) به معناى دارا بودن پدران و نياكان با شخصيت است كه مى‌توان آنها را به حساب آورد! و همچنين احتساب مصيبت به معناى اين است كه آن را به حساب خدا بگذارند و اجر الهى بطلبند، و حُسبان (بر وزن غُفران) به معناى آتش (صاعقه) و عذاب است، زيرا مجازاتى است كه بعد از حساب اعمال بعضى از اقوام به آنها مى‌رسد.

به هر حال واژه «حسيب» هنگامى كه در مورد خداوند به كار مى‌رود، به گفته مرحوم صدوق در كتاب توحيد به يكى از سه معنا مى‌باشد: كسى كه همه چيز جهان را احصاء كرده و از آنها آگاه و با خبر است، و كسى كه حساب بندگان را (در قيامت) رسيدگى مى‌كند و به آنها جزا مى‌دهد، و كسى كه كفايت امور بندگان مى‌كند. [١]

ولى آنچه از آيات قرآن استفاده مى‌شود اين است كه اين واژه به همان معناى رسيدگى به حساب است، زيرا از چهار موردى كه اين تعبير در قرآن مجيد آمده، حداقل سه مورد از آن قطعاً به معناى رسيدگى به حساب اعمال است.

و از اينجا روشن مى‌شود كه واژه فوق با واژه «سريع الحساب» و «اسرع الحاسبين» متقارب است.

در اين‌كه چرا خداوند به عنوان‌ «اسْرَعُ الْحاسِبِيْنَ» توصيف شده است مفسّران تعبيرات گوناگى دارند.

قرطبى در تفسيرش مى‌گويد: به خاطر آن است كه حسابگرى او نياز به‌

[١]. توحيد صدوق، صفحه ٢٠٢- همين معانى سه‌گانه نيز در مصباح كفعمى، صفحه ٣٢٤ آمده‌است.