با کاروان حسینی - ت بینش - جمعی از نویسندگان - الصفحة ١٤٠ - تمثل جستن يزيد به ابيات ابن زبعرى

٥. ابن ابى‌الحديد معتزلى در ضمن ابياتى كه از پسر زبعرى نقل مى‌كند، اظهار مى‌دارد كه آن اشعار را در وصف جنگ احد سروده است:

اى كاش بزرگانم كه در بدر كشته شدند، ناله كشتگان از دم شمشير خزرج را مى‌شنيدند.

هنگامى كه شترش را در قبا فرود آوردند و كشت و كشتار در ميان قبيله عبدالاشل فزونى گرفت.

آن گاه گويد: بسيارى از مردم بر اين باورند كه اين اشعار از يزيد بن معاويه است. يكى از كسانى كه دوست ندارم به صراحت از او نام ببرم گفت: آيا اين بيت از يزيد است؟ گفتم:

شعر از ابن زبعرى مى‌باشد و يزيد هنگامى كه سر حسين (ع) را برايش بردند بدان تمثّل جست. او به اين اندازه قانع نشد و من برايش توضيح دادم و گفتم: مگر نمى‌بينى كه گفته است: «ناله كشتگان از دم شمشير خزرج» و حال آنكه سپاه حسين (ع) از خزرج نبودند؛ و شايسته بود كه بگويد: ناله كشتگان از دم شمشير بنى هاشم. در اين هنگام يكى از حاضران گفت: شايد آن را در جنگ حرّه گفته است. گفتم: منقول اين است كه آن را در هنگام بردن سر حسين (ع) نزد وى گفته است و منقول اين است كه شعر ابن زبعرى است و جايز نيست كه منقول را به چيزى كه نقل نشده است وا بگذاريم. [١]

در درستى سخن معتزلى مبنى بر اينكه اصل اشعار از ابن زبعرى است، هر چند- چنانكه گذشت- يزيد ابياتى بر آن افزود، ترديدى نيست. همين طور در اينكه هنگام بردن سر حسين (ع) نزد وى آن اشعار را خوانده است، اختلافى وجود ندارد. اما ادعاى وى مبنى بر عدم نقل سرودن اين اشعار در واقعه حرّه از سوى يزيد درست نيست. ابن عبد ربه اين مطلب را چنين نقل كرده است: مسلم بن عقبه سرهاى اهل مدينه را نزد يزيد فرستاد؛ چون آنها را در مقابلش افكندند، آغاز به تمثل جستن به سخن ابن زبعرى در روز احد كرد و گفت:

اى كاش بزرگانم كه در بدر كشته شدند، ناله كشتگان از دم شمشير خزرج را مى‌شنيدند؛

و شادى مى‌كردند و ديگران را در شاديشان شركت مى‌دادند و سپس مى‌گفتند: يزيد! دست مريزاد!

[١] . شرح نهج البلاغه، ج ١٤، ص ٢٨٠؛ و به نقل از آن بحار الانوار، ج ٤٥، ص ١٥٦؛ عوالم، ج ٢٧، ص ٣٩٨.