از همين‌رو، كسانى كه سعى كرده‌اند تعريف حقيقى از اين سه به دست دهند معمولا به تعريفات دورى دچار شده‌اند؛ مثلا، ممكن را به «ما لا يمتنع» تعريف كرده‌اند و واجب را به «ما يلزم من فرض عدمه محال» يا «ما فرض عدمه محال» و محال را به «ما يجب ان لا يكون» كه در تعريف واجب «محال» اخذ شده است و در تعاريف محال «وجوب». ساير تعريفاتى كه در اين زمينه شده است نيز دست كمى از تعاريف فوق ندارد:

و الذي يعطيه التقسيم من تعريف الموادّ الثلاث انّ وجوب الشي‌ء كون وجوده ضروريّا له و امتناعه كون عدمه ضروريّا له و امكانه سلب الضرورتين بالنسبة اليه.

فالواجب ما يجب وجوده و الممتنع ما يجب عدمه و الممكن ما ليس يجب وجوده و لا عدمه. و هذه جميعا تعريفات لفظيّة من قبيل شرح الاسم المفيد للتنبيه و ليست بتعريفات حقيقيّة، لانّ الضرورة و اللاضرورة من المعاني البيّنة البديهيّة التي ترتسم في النفس ارتساما اوّليّا تعرف بنفسها و يعرف بها غيرها. و لذلك من حاول ان يعرّفها تعريفا حقيقيّا اتى بتعريفات دوريّة، كتعريف الممكن بما ليس بممتنع و تعريف الواجب بما يلزم من فرض عدمه محال او ما فرض عدمه محال و تعريف المحال بما يجب ان لا يكون الى غير ذلك.

البته در بين مفاهيم مذكور «ضرورت» و «وجوب» از همه روشنترند. بنابراين، اگر بناست تعريفى، و لو لفظى، ذكر شود بهتر است «ضرورت» محور قرار داده شود و براساس آن اين سه مفهوم تعريف شوند؛ يعنى، گفته شود: «واجب چيزى است كه وجود براى آن ضرورى است و ممتنع چيزى است كه عدم براى آن ضرورى است و ممكن چيزى است كه نه وجود براى آن ضرورى است نه عدم» [١].

٦: دو اشكال بر امكان و جواب آنها

فلاسفه، امكان را وصفى واحد و ثبوتى براى موجودات ممكن به شمار آورده‌اند، همان‌گونه كه وجوب را وصف واحد ثبوتى براى خداوند تعالى دانسته‌اند. مى‌گويند: «الله تعالى واجب و غيره ممكن» يا «الموجود امّا واجب و امّا ممكن»، كه در آنها واجب و ممكن محاذى هم به كار رفته‌اند؛ يعنى، همچنانكه واجب وصفى است واحد و ثبوتى كه از وجوب اشتقاق يافته و بر

[١] . ر. ك. التحصيل، چ ١، صفحه ٢٩١.