بيان شد با قاعده «واجب الوجود بالذات واجب الوجود من جميع الجهات» منافى‌اند. زيرا بنابراين قاعده، كليه صفاتى كه به واجب تعالى نسبت داده مى‌شوند و كليه اسما و محمولاتى كه بر او حمل مى‌شوند نسبت به ذات ضرورت ازلى دارند؛ يعنى، خود ذات واجب قطع نظر از جميع اغيار براى انتزاع آنها و حمل آنها بر ذات كافى است و در اتصاف واجب به آنها و حمل آنها بر ذات احتياج نيست به اينكه غير واجب را اعتبار كنيم، در حالى كه در اتصاف واجب به صفات اضافى و حمل اسماء اضافى بر او بايد غير واجب را نيز اعتبار كرد و خود ذات قطع نظر از اغيار كافى نيست. علاوه بر اينكه بنابراين قاعده صفات واجب واجب‌اند و به مقتضاى وجوب ثابت‌اند و تغيير و تحول‌ناپذير و حادث و زائل نشدنى، در حالى كه اگر مضاف‌اليه صفات و اسماء اضافى موجودات مادى باشند، اين صفات و اسما قابل تغيير و تحول‌اند و اين خود تنافى ديگرى است با اين قاعده:

و اورد على اصل المسألة بانّه منقوض بالنسب و الاضافات اللاحقّة للذّات الواجبيّة من قبل افعاله المتعلّقة بمعلولاته الممكنة الحادثه، فانّ النّسب و الاضافات قائمة باطرافها تابعة لها فى الامكان، كالخلق و الرزق و الاحياء و الاماتة و غيرها.

٥: جواب اشكال‌

به اين اشكال دو جواب داده‌اند: يكى جواب استاد علامه كه مورد قبول اكثر حكماست و از جمله صدر المتألهين نيز در برخى از كتابهايش‌ [١] آن را پذيرفته است، ديگر جواب صدر المتألهين در اسفار [٢] كه مورد قبول برخى از پيروان وى‌ [٣] نيز واقع شده است. ما ابتدا به جواب استاد علامه (ره) مى‌پردازيم و سپس به جواب صدر المتألهين.

١- ٥: جواب علامه طباطبائى‌

به نظر علامه طباطبائى صفات و اسماء اضافى واجب تعالى تخصّصا از اين قاعده خارج‌اند، زيرا اگر در براهينى كه بر اين قاعده در اين كتاب اقامه شده است دقت شود، ديده مى‌شود كه تكيه همه اين براهين بر صفات كمالى است. صفت كمالى صفتى است كه تحقق آن براى‌

[١] . صدر المتألهين، المبدء و المعاد، ص ٧٤.

[٢] . الاسفار الاربعة، ج ١، ص ٢٦.

[٣] . لمعات الهيه، ص ١٢٦.